युग्ममालाClass 10 Sanskrit Chapter 6 Notes – Maharashtra Board

Textbook: संस्कृत आमोद – इयत्ता दहावी (Balbharati, official free PDF) · pages 30–32

'यथा–तथा', 'यत्र–तत्र', 'यदा–तदा', 'तावत्–यावत्', 'यादृक्–तादृक्' अशा शब्दयुग्मांनी सजलेले सहा सुभाषित श्लोक — कनकपरीक्षा, एरंडाचे झाड, गर्वाचे उतरणे, भयाचा सामना, कमी बोलणारा उत्तम आणि पेरले तसे उगवते.

Explanations: English · मराठी · 🌐 Google Translate: हिंदी ગુજરાતી ಕನ್ನಡ తెలుగు தமிழ் বাংলা (Sanskrit text is never translated.)

🎧 Listen to the summary

Summary: युग्ममाला

या पाठात सहा सुभाषित श्लोक आहेत (कण्ठस्थीकरणार्थम्). प्रत्येक श्लोकात 'यथा–तथा', 'यत्र–तत्र', 'यदा–तदा', 'तावत्–यावत्', 'यादृक्–तादृक्', 'यादृशं–तादृशं' अशी शब्दयुग्मे वापरली आहेत; त्यामुळे श्लोकाचे सौंदर्य वाढते.

जसे सोन्याची परीक्षा घासणे, कापणे, तापवणे आणि ठोकणे या चार प्रकारांनी होते, तशी माणसाची परीक्षा ज्ञान, शील, गुण आणि कर्म यांनी होते (वृद्धचाणक्यशतक).

जिथे विद्वान नसतो तिथे अल्पबुद्धी माणूसही प्रशंसनीय ठरतो — जसे झाडे नसलेल्या प्रदेशात एरंडसुद्धा वृक्षासारखा वाटतो (हितोपदेश). थोडेसे ज्ञान मिळताच 'मी सर्वज्ञ' असा गर्व होतो, पण ज्ञानी लोकांकडून शिकू लागल्यावर 'मी मूर्ख आहे' हे कळते आणि गर्व तापासारखा उतरतो (नीतिशतक).

संकट येईपर्यंतच भीती बाळगावी; संकट आल्यावर मात्र योग्य ते करावे (पञ्चतन्त्र). उत्तम माणूस फार बोलत नाही, अधम माणूस खूप बडबड करतो — सोन्याचा आवाज काशाच्या भांड्यासारखा होत नाही.

शेतकरी जसे बी पेरतो तसे फळ मिळते; त्याचप्रमाणे माणसाला चांगल्या किंवा वाईट कर्मांचे तसेच फळ मिळते.

Key points to remember

  • पाठप्रकार: पद्यम् — कण्ठस्थीकरणार्थम् (पाठांतरासाठी)
  • शब्दयुग्मे: यथा–तथा, यत्र–तत्र, यदा–तदा, यावत्–तावत्, यादृक्–तादृक्
  • श्लोक १ (वृद्धचाणक्यशतक, वंशस्थ वृत्त): कनकपरीक्षा व पुरुषपरीक्षा
  • कनकपरीक्षा: निघर्षण, छेदन, ताप, ताडन
  • पुरुषपरीक्षा: श्रुत, शील, गुण, कर्म
  • श्लोक २ (हितोपदेश): निरस्तपादपे देशे एरण्डोऽपि द्रुमायते
  • श्लोक ३ (नीतिशतक, शिखरिणी वृत्त): गर्व आणि ज्ञानाने त्याचे उतरणे
  • श्लोक ४ (पञ्चतन्त्र, अनुष्टुप्): भय येईपर्यंतच भीती
  • श्लोक ५ (अनुष्टुप्): उत्तम माणूस कमी बोलतो
  • श्लोक ६ (अनुष्टुप्): पेरावे तसे उगवते — कर्माचे फळ
Want a teacher to explain युग्ममाला?

Get a ✓ Verified tutor for “युग्ममाला” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.

Get a tutor for this chapter →

👩‍🏫 Class 10 Sanskrit classes — live online, request a call back

Prefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.

Live online classesSmall groups or 1:1 with a teacher, from home, any city.
We call you backOur team asks what your child needs, then shares timings and fees.
Home tutor?We are still building our list of home tutors — ask on the call if there is one near you.

Keep learning