TalentJR apps
Textbook: मराठी सुलभभारती – इयत्ता सहावी (Balbharati, official free PDF) · pages 55–59
दिवाकर बापट यांचा पाठ — पाचवीतला छोटा रामानुजन गुरुजींना विचारतो: शून्याला शून्याने भागले तर? (Young Ramanujan asks his teacher: what is zero divided by zero?) गोष्ट, गणिताचे सोपे स्पष्टीकरण, स्वाध्याय उत्तरे आणि English help.
🌐 Google Translate: English हिंदी ગુજરાતી ಕನ್ನಡ తెలుగు தமிழ் বাংলা ↩ Original
हा पाठ दिवाकर बापट यांच्या 'विश्व वैज्ञानिक श्रीनिवास रामानुजन' या पुस्तकातून घेतला आहे. रामानुजन पाचवीत असतानाची ही गोष्ट आहे. (Author: Diwakar Bapat.)
गणिताचे गुरुजी वर्गाला एक नियम शिकवतात: कोणत्याही संख्येला त्याच संख्येने भागले की उत्तर (भागाकार) १ येते. उदा. ८ ÷ ८ = १, १०० ÷ १०० = १.
सगळ्या मुलांना नियम पटतो, पण शेवटच्या बाकावरचा रामानुजन विचारात पडतो. तो उभा राहून म्हणतो — शून्याला शून्याने भागले तर उत्तर एक येत नाही.
गुरुजी आधी चकित होतात आणि म्हणतात, उत्तर एकच यायला हवे. पण रामानुजन धीटपणे सांगतो की शून्याला शून्याने भागण्याला अर्थच नाही.
ही कल्पना गुरुजींना नवी वाटते आणि त्यात तथ्य दिसते. 'हा मुलगा लहान आहे पण हुशार आहे' असे ते मनात म्हणतात. प्रश्न विचारण्याचे धैर्य आणि खोल विचार — हा पाठाचा संदेश.
Get a ✓ Verified tutor for “गणितातील एक कूटप्रश्न” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.
गुरुजींचा नियम ६, २५ आणि ० या संख्यांवर तपासा.
Answer: ६ आणि २५ साठी नियम बरोबर (उत्तर १); पण ० ÷ ० ला अर्थ नाही — रामानुजन बरोबर होता.
| शब्द | अर्थ (meaning) | पाठात |
|---|---|---|
| सुरुवात | गुरुजी नियम शिकवतात | संख्या ÷ तीच संख्या = १ |
| उदाहरणे | ८ ÷ ८ = १, १०० ÷ १०० = १ | नियम पुन्हा समजावला |
| वर्ग | मुलांचे चेहरे उजळतात | नियम समजला |
| रामानुजन | चेहरा चिंताग्रस्त | शेवटच्या बाकावर |
| प्रश्न | ० ÷ ० = ? | उत्तर १ येत नाही |
| गुरुजी | अवाक् होतात | 'उत्तर एकच हवे' |
| स्पष्टीकरण | ० ÷ ० ला अर्थ नाही | भागण्याची गरजच नाही |
| शेवट | गुरुजींना कौतुक | लहान पण बुद्धिमान |
Solve each one in your notebook first. Then open the solution and compare every step.
1. उत्तरे लिहा: (अ) गुरुजींनी सांगितलेला सिद्धांत (आ) रामानुजनने सांगितलेला सिद्धांत (इ) गुरुजींच्या मनात रामानुजनविषयी आलेला विचार.
Answer: (अ) कोणत्याही संख्येला त्याच संख्येने भागले तर भागाकार एक येतो. (आ) शून्याला शून्याने भागल्यास उत्तर एक येत नाही; अशा भागाकाराला अर्थच नाही, म्हणून तसे भागण्याची गरज नाही. (इ) हा मुलगा वयाने लहान असला तरी खूप बुद्धिमान आहे.
2. कोण कोणाला म्हणाले? (अ) 'शंभराने शंभराला भाग दिला, की भागाकार येणार एकच.' (आ) 'तुम्ही म्हणता, तसं नेहमीच नाही घडत.'
Answer: (अ) गुरुजी वर्गातील विद्यार्थ्यांना म्हणाले. (आ) रामानुजन गुरुजींना म्हणाला.
3. कूटप्रश्न सोडवा: ० ÷ ० चे उत्तर १ का मानता येत नाही? गुणाकार वापरून स्पष्ट करा.
Answer: ० ला कोणत्याही संख्येने गुणले तरी ० येते, म्हणून ० ÷ ० साठी १, २, १०० — कोणतीही संख्या चालते. एकच उत्तर नसल्यामुळे ० ÷ ० ला अर्थ नाही (गणितात ते अव्याख्यात मानतात). म्हणून 'संख्या ÷ तीच संख्या = १' हा नियम शून्य सोडून इतर संख्यांसाठीच खरा.
4. विरुद्धार्थी जोड्या लावा आणि वचन बदला: चेहरा, उत्तर, गोष्ट, नजर, तथ्य, उदाहरण.
Answer: विरुद्धार्थी: चांगला–वाईट, शेवट–सुरुवात, मागे–पुढे, धिटुकलेपणा–घाबरटपणा. वचन: चेहरा–चेहरे, उत्तर–उत्तरे, गोष्ट–गोष्टी, नजर–नजरा, तथ्य–तथ्ये, उदाहरण–उदाहरणे.
5. चौकटीत लपलेले विद्यार्थ्यांचे गुण शोधा; वाक्प्रचार व सर्वनामे वाक्यात वापरा.
Answer: गुण (उदा.): आत्मविश्वास, संयम, धैर्य, नम्रता, शिस्त, एकाग्रता, समयसूचकता, चिकाटी, निष्ठा. वाक्ये: बक्षीस मिळाल्याचे कळताच रियाचा चेहरा उजळला. जादूगाराचे खेळ पाहून सगळे अवाक् झाले. आपण रोज व्यायाम करू या. आम्ही सहलीला गेलो. मी माझे काम स्वतः करतो.
6. 'पेटविले पाषाण पठारावरती…' या ओळींतील 'प' व 'ग' ने सुरू होणारे शब्द लिहा; दिलेल्या ओळींतील अनुप्रास ओळखा.
Answer: 'प': पेटविले, पाषाण, पठारावरती. 'ग': गळ्यामध्ये, गरिबाच्या, गाजे. अनुप्रास: (१) 'गडद निळे' शब्दांची पुनरावृत्ती आणि 'ल' अक्षर (जलद, शीतल, चपल, अनिल) (२) डुमडुमत डमरू — 'ड', खणखणत — 'ख' (३) कळी कोमल काठावर, कुंजात कोकिळा कूजन — 'क'.
7. 'शून्याचा शोध लागला नसता तर…' यावर आठ-दहा ओळी लिहा.
Answer: नमुना उत्तर: शून्याचा शोध लागला नसता तर १०, १००, १००० अशा संख्या लिहिणे फार कठीण झाले असते. मोठ्या रकमा मोजायला खूप चिन्हे लागली असती. बेरीज, वजाबाकी करणे अवघड गेले असते. दुकानदाराला हिशेब ठेवताना गोंधळ झाला असता. फोन नंबर, तारखा, घड्याळ — सगळीकडे शून्य लागते. संगणकही ० आणि १ वरच चालतो. म्हणून शून्य दिसायला 'काहीच नाही' असले तरी त्याचे काम खूप मोठे आहे.
Read the question, answer it in your head, then tap the card to check. 20 cards.
15 questions. Tap an option — you will see at once if it is right and why.
1. 'गणितातील एक कूटप्रश्न' पाठाचे लेखक…
Answer: A. Author: Diwakar Bapat.
2. प्रसंग घडला तेव्हा रामानुजन कितवीत होता?
Answer: C. Fifth standard.
3. गुरुजींच्या नियमानुसार १०० ÷ १०० = ?
Answer: B. Any number ÷ itself = 1.
4. रामानुजन कुठे बसला होता?
Answer: B. Last bench.
5. रामानुजनने कोणत्या भागाकाराबद्दल शंका घेतली?
Answer: A. Zero divided by zero.
6. ० ÷ ० चे एक ठरावीक उत्तर का मिळत नाही?
Answer: A. Every number fits, so no single answer.
7. 'अवाक् होणे' म्हणजे…
Answer: C. To be stunned.
8. नियम ऐकल्यावर इतर मुलांचे चेहरे…
Answer: A. Their faces brightened.
9. गुरुजी मनात रामानुजनबद्दल काय म्हणाले?
Answer: B. Small but intelligent.
10. 'धिटुकलेपणा' चा विरुद्धार्थी शब्द…
Answer: A. Opposite: timidity.
11. 'सिद्धांत' चा अर्थ…
Answer: A. Rule/theory.
12. 'शंभराने शंभराला भाग दिला की भागाकार येणार एकच' — कोण म्हणाले?
Answer: B. Said by the teacher.
13. 'नजर' चे अनेकवचन…
Answer: B. नजरा.
14. कोणत्या ओळीत अनुप्रास आहे?
Answer: B. 'म' repeats.
15. वैदिक गणितात किती उपसूत्रे आहेत?
Answer: D. 13 sub-sutras (16 main sutras).
Get a ✓ Verified tutor for “गणितातील एक कूटप्रश्न” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.
Done with the notes? Revise गणितातील एक कूटप्रश्न the fun way: match key terms, beat the 60-second lightning round and spot true or false facts. Every game uses only this lesson, so each round is real exam revision.
⭐ 0 XP⏱ सुमारे २५ मिनिटे
Get a ✓ Verified tutor for “गणितातील एक कूटप्रश्न” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.
Sign in free to see the answers to the textbook exercise of गणितातील एक कूटप्रश्न.
Sign in to see solutionsStuck on a question? Type it, 🎤 speak it or 📷 snap a photo of it and get simple, step-by-step help with “गणितातील एक कूटप्रश्न” — important questions, a quick quiz, revision notes — in English, मराठी or हिंदी.
Sign in with Google to ask the AI tutor. It's free — 20 questions a day, one TalentJR account.
Sign in to askPrefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.