जगणं कॅक्टसचं (स्थूलवाचन)Class 10 Marathi Chapter 12 Notes – Maharashtra Board

Textbook: मराठी अक्षरभारती – इयत्ता दहावी (Balbharati, official free PDF) · pages 47–49

वसंत शिरवाडकर यांचा स्थूलवाचनाचा पाठ — वाळवंटातील जीवसृष्टी, अवर्षण टाळणाऱ्या व त्याचा प्रतिकार करणाऱ्या वनस्पती, कॅक्टसची अंगरचना, जाती आणि उपयोग; मुद्दे, टिपा आणि स्वमत सोप्या मराठीत.

🌐 Google Translate: English हिंदी ગુજરાતી ಕನ್ನಡ తెలుగు தமிழ் বাংলা

🎧 Listen to the summary

Summary: जगणं कॅक्टसचं (स्थूलवाचन)

वाळवंट म्हणजे कडक कोरडेपणा, पाण्याची टंचाई आणि वाळूमिश्रित जमीन; तरीही निसर्ग हा जादूगार असल्याने अगदी थोड्या पाण्यावर तो तिथे वनस्पती आणि प्राणी जगवतो — हा पृथ्वीवरचा चमत्कारच आहे.

वर्षातून एखादा पाऊस किंवा कधी दोन-तीन वर्षे पाऊसच नाही; पाऊस पडताच पालवी फुटते, बिया रुजतात, वाळवंट बगिच्यासारखे रंगीत होते; पण हे सौंदर्य थोडाच काळ टिकते. बिया मातीत पडून पुढच्या पावसाची वाट पाहतात — या वनस्पती अवर्षण टाळणाऱ्या.

दुसऱ्या प्रकारच्या वनस्पती पावसाचे पाणी स्वतःत साठवून कोरड्या काळात हळूहळू वाढतात — या अवर्षणाचा प्रतिकार करणाऱ्या; त्यांत कॅक्टस सर्वांत महत्त्वाचा आणि वाळवंटाचा खास प्रतिनिधी आहे.

कॅक्टसच्या घड्या, पानांचा अभाव, धारदार काटे आणि दूरवर पसरणारी मुळे — ही सारी रचना पाणी मिळवून साठवण्यासाठी आणि रसदार गराचे प्राण्यांपासून रक्षण करण्यासाठी आहे. सग्वारो हा कॅक्टसचा राजा आहे.

कॅक्टसच्या सुमारे १००० जाती आहेत — सायाळ, अस्वल, पिंप, सांबरशिंग. रेड इंडियन लोक सग्वारोचे पाणी, फळे आणि गर वापरत; प्रवासी पिंप कॅक्टसमधून पाणी काढत. वाळवंटात झाड एकदा गेले की परत येत नाही, म्हणून तिथल्या झाडांनी काट्यांचे संरक्षण घेतले आहे.

Key points to remember

  • लेखक: वसंत शिरवाडकर — लेखक, साहित्यिक; मासिकांतून वनस्पतीविषयक लेखन
  • पाठ: स्थूलवाचन; मूळ प्रसिद्धी — किशोर, जानेवारी १९८३
  • वाळवंट: कोरडेपणा, पाण्याचे दुर्भिक्ष, रेताड जमीन
  • अवर्षण टाळणाऱ्या वनस्पती — पावसात उगवून बियांच्या रूपात टिकतात
  • अवर्षणाचा प्रतिकार करणाऱ्या वनस्पती — पाणी साठवून हळू वाढतात; उदा. कॅक्टस
  • सग्वारो कॅक्टस: ५० फूट उंच, ५० वर्षांत ३ फूट वाढ, २०० वर्षे आयुष्य, मुळ्या ५० फुटांपर्यंत
  • घड्या: आतला भाग गरम हवेपासून सुरक्षित + पावसाचे पाणी पन्हाळीसारखे मुळांकडे
  • पाने नाहीत — बाष्पीभवनाने पाणी जाऊ नये म्हणून; काटे — प्राण्यांपासून संरक्षण
  • कॅक्टस मूळचा अमेरिका खंडातील; सुमारे १००० जाती
  • जाती: सायाळ, अस्वल, पिंप, सांबरशिंग; सायाळ कॅक्टसची फळे स्ट्रॉबेरीसारखी गोड
Want a teacher to explain जगणं कॅक्टसचं (स्थूलवाचन)?

Get a ✓ Verified tutor for “जगणं कॅक्टसचं (स्थूलवाचन)” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.

Get a tutor for this chapter →

जगणं कॅक्टसचं – question answers

1 question

Questions students asked about this chapter, answered and checked by TalentJR.

Give me 5 important questions with answers from Class 10 Marathi Chapter 12.1

Here are 5 important questions with answers from Class 10 Marathi Chapter 12.1 "जगणं कॅक्टसचं":

प्रश्न 1:

‘निसर्ग हा मोठा जादूगार आहे’, हे विधान वाळवंटी प्रदेशाच्या संदर्भात कसे लागू पडते?

उत्तर:

वाळवंटी प्रदेशात पाण्याची कमतरता असते, पण निसर्ग त्या कमी पाण्यातही जीवन निर्माण करतो. कॅक्टस सारख्या वनस्पती वाळवंटात जगू शकतात. निसर्गाने कॅक्टसला पाण्याची साठवणूक करण्याची क्षमता दिली आहे, ज्यामुळे तो कमी पाण्यातही जगतो. त्यामुळे निसर्ग खरोखरच एक जादूगार आहे.

प्रश्न 2:

‘थोड्याशा पाण्यावर कसे वाढावे याचा नमुना म्हणजे कॅक्टस!’ या विधानाची यथार्थता काय आहे?

उत्तर:

कॅक्टस वाळवंटी प्रदेशात कमी पाण्यात जगतो. तो पाण्याची साठवणूक करतो आणि कमी पाण्यावर वाढतो. कॅक्टसच्या मुळांची रचना विशेष आहे, ज्यामुळे तो अधिक पाणी शोषून घेऊ शकतो. त्यामुळे कॅक्टस कमी पाण्यातही टिकून राहतो.

प्रश्न 3:

कॅक्टसच्या प्रकारांची माहिती थोडक्यात सांगा.

उत्तर:

कॅक्टसच्या सुमारे १००० जाती आहेत. काही प्रमुख प्रकार:

  1. सायाळ कॅक्टस - कुंपणासारखा दिसतो.
  2. अस्वल कॅक्टस - अस्वलासारखा दिसतो.
  3. पिंप कॅक्टस - पिंपासारखा दिसतो.
  4. सांबरशिंग कॅक्टस - सांबराच्या शिंगासारखा दिसतो.
  5. सग्वारो कॅक्टस - हात वर करून उभ्या राहिलेल्या बाहुल्यासारखा दिसतो.

प्रश्न 4:

वाळवंटी प्रदेशातील झाडांना काटे असण्याची कारणे काय आहेत?

उत्तर:

कॅक्टसच्या झाडांवर काटे असतात कारण:

  • काटे प्राण्यांना झाड खाण्यापासून वाचवतात.
  • पाण्याची कमतरता असल्याने झाडे एकदा गेली तर पुन्हा उगवणे कठीण असते.
  • काटे झाडांचे संरक्षण करतात, ज्यामुळे ते वाळवंटात टिकून राहू शकतात.

प्रश्न 5:

‘पाणी हेच जीवन!’ या विधानासंबंधी तुमचे विचार काय आहेत?

उत्तर:

पाण्याशिवाय जीवन असू शकत नाही. पाण्याची कमतरता असल्यास जीवसृष्टी नष्ट होते. पाण्याचा योग्य वापर करणे आवश्यक आहे, कारण पाण्याविना जीवन टिकवणे अशक्य आहे. त्यामुळे पाण्याचे महत्त्व लक्षात घेऊन त्याचा योग्य वापर करणे आवश्यक आहे.

या प्रश्नांची तयारी केल्यास तुम्हाला परीक्षेत चांगले मार्क मिळतील!

💬 Ask a follow-up

🤔 Still have a doubt about this chapter?

Ask the AI tutor →

👩‍🏫 Class 10 Marathi classes — live online, request a call back

Prefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.

Live online classesSmall groups or 1:1 with a teacher, from home, any city.
We call you backOur team asks what your child needs, then shares timings and fees.
Home tutor?We are still building our list of home tutors — ask on the call if there is one near you.

Keep learning