TalentJR apps
Textbook: मराठी अक्षरभारती – इयत्ता नववी (Balbharati, official free PDF) · pages 58–62
मराठी विश्वकोशाची ओळख करून देणारा माहितीपर पाठ — विश्वकोश म्हणजे काय, तो कसा तयार झाला, का आणि कसा पाहावा; सोबत 'शब्दकोडे' आणि 'केशभूषा' या दोन नोंदींची उदाहरणे. (An introduction to the Marathi encyclopaedia.) सोपी माहिती, स्वाध्याय, कोडे, अनुस्वार नियम आणि English help.
🌐 Google Translate: English हिंदी ગુજરાતી ಕನ್ನಡ తెలుగు தமிழ் বাংলা ↩ Original
ग्रंथालयात काचेच्या कपाटातील जाड, मोठी पुस्तके — मराठी विश्वकोश, व्युत्पत्तीकोश, चरित्रकोश, शब्दकोश — ही प्रत्येक वाचनालयाची शान असतात. त्यांपैकी मराठी विश्वकोश हा सर्व विषयांचे ताजे ज्ञान एकत्र देणारा 'सर्वविषयसंग्राहक' ग्रंथ आहे. (Encyclopaedia = all subjects in one place.)
विश्वकोशात मानव्यविद्या (धर्म-तत्त्वज्ञान, अर्थशास्त्र, इतिहास, साहित्य, भूगोल, क्रीडा…) आणि विज्ञान-तंत्रज्ञान (भौतिकी, रसायनशास्त्र, गणित, जीवशास्त्र, संगणक, वैद्यक…) अशा दोन शाखांतील विषय आहेत. एक विषय अनेक विषयांशी जोडलेला असतो, म्हणून सगळी माहिती एकत्र मिळाल्यास विषय नीट समजतो.
शिक्षणाचा प्रसार, नवे शब्द, औद्योगिकीकरण, उच्च शिक्षणात मराठीचा वापर आणि शासनाची भाषा म्हणून मराठीला मिळालेली मान्यता — यामुळे मराठी विश्वकोशाची गरज निर्माण झाली. तर्कतीर्थ लक्ष्मणशास्त्री जोशी हे पहिले संपादक; ज्ञानकोशकार डॉ. श्री. व्यं. केतकर यांचे कार्यही मोलाचे.
तज्ज्ञ समिती, नोंदींची शीर्षके, टाचणे, नोंदींच्या याद्या आणि अकारविल्हे (अक्षरक्रम) अशा टप्प्यांनी विश्वकोश तयार झाला. १९७६ मध्ये महाराष्ट्र राज्य साहित्य संस्कृती मंडळाने पहिला खंड प्रकाशित केला; आतापर्यंत वीस खंड, मुलांसाठी कुमार विश्वकोश, मोबाईल अॅप आणि संकेतस्थळही उपलब्ध आहे.
पाठात 'शब्दकोडे' (पहिले शब्दकोडे — आर्थर विन, २१ डिसेंबर १९१३, न्यूयॉर्क वर्ल्ड) आणि 'केशभूषा' (उद्देश, प्रकार, अजिंठा-वेरूळ-कोणार्क-खजुराहोतील केशरचना) या नोंदींची उदाहरणे दिली आहेत. विश्वकोश पाहण्याची सवय लावली तर ज्ञान आणि भाषा दोन्ही समृद्ध होतात.
Get a ✓ Verified tutor for “विश्वकोश (स्थूलवाचन)” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.
विश्वकोश तयार करताना याद्या कोणत्या क्रमाने लावल्या?
Answer: अकारविल्ह्यानुसार — म्हणजे बाराखडीतील अक्षरांच्या क्रमाने (अ, आ, इ… क, ख, ग…), शब्दकोशात लावतात तसे.
पाठातील शब्दकोड्याच्या सगळ्या उत्तरांत काय सारखे आहे?
Answer: सगळी उत्तरे साहित्यिकांची आडनावे आहेत आणि सगळ्यांचा शेवट 'र' या अक्षराने होतो — म्हणून मध्यभागी 'र' दिला आहे.
| शब्द | अर्थ (meaning) | पाठात |
|---|---|---|
| तर्कतीर्थ लक्ष्मणशास्त्री जोशी | मराठी विश्वकोशाचे पहिले संपादक | मोलाचे योगदान |
| डॉ. श्री. व्यं. केतकर | ज्ञानकोशकार | स्वातंत्र्यपूर्व काळातील कार्य |
| २१ डिसेंबर १९१३ | आर्थर विन — पहिले शब्दकोडे | 'न्यूयॉर्क वर्ल्ड' |
| १९७६ | विश्वकोशाचा पहिला खंड | महाराष्ट्र राज्य साहित्य संस्कृती मंडळ |
| आतापर्यंत | २० खंड प्रकाशित | कुमार विश्वकोश भाग १ व २ |
| आज | मोबाईल अॅप आणि संकेतस्थळ | marathivishwakosh.maharashtra.gov.in |
Solve each one in your notebook first. Then open the solution and compare every step.
1. प्र. १. टीप लिहा: (१) विश्वकोशाचा उपयोग (२) विश्वकोशाची निर्मितिप्रक्रिया.
Answer: (१) विश्वकोशातून एकाच ठिकाणी सर्व विषयांचे ताजे ज्ञान मराठीतून मिळते. एका विषयाशी जोडलेल्या इतर विषयांचीही माहिती मिळाल्याने तो विषय नीट समजतो. जगातील वाढत्या ज्ञानाशी आपली ओळख होते आणि कुतूहलाला योग्य दिशा मिळते. शब्दांचे वेगवेगळे संदर्भ कळल्याने भाषा आणि अभिव्यक्ती समृद्ध होते. (२) आधी प्रत्येक विषयासाठी तज्ज्ञांची समिती नेमली. मग प्रत्येक विषयातील नोंदींची शीर्षके ठरवली. मुख्य, मध्यम, लहान नोंदींच्या मुद्द्यांची टाचणे केली आणि त्यांची लांबी-मर्यादा ठरवली. सर्व नोंदींच्या याद्या करून त्या अकारविल्ह्यानुसार लावल्या. १९७६ मध्ये पहिला खंड प्रसिद्ध झाला.
2. प्र. २. नमुना उत्तर: 'शब्दकोडे सोडवल्यामुळे भाषिक कौशल्य वाढते' — याविषयी तुमचे मत लिहा.
Answer: नमुना उत्तर: मला हे पटते. शब्दकोडे सोडवताना एका अर्थासाठी अनेक शब्द आठवावे लागतात, त्यामुळे शब्दसंग्रह वाढतो. चौकटीत अक्षरे बसवताना शुद्धलेखनाकडे लक्ष द्यावे लागते. सूचक वाक्यातून उत्तर शोधताना विचारशक्ती आणि एकाग्रता वाढते. मी रोज वर्तमानपत्रातील कोडे सोडवतो; त्यामुळे मला साहित्यिकांची नावे आणि नवे वाक्प्रचार माहीत झाले. म्हणून शब्दकोडे हा भाषा शिकण्याचा आनंददायी मार्ग आहे.
3. प्र. ३. विश्वकोश पाहण्याचे तुम्हांला लक्षात आलेले फायदे लिहा.
Answer: (१) कोणत्याही विषयाची विश्वासार्ह, अद्ययावत माहिती मराठीतून मिळते. (२) एका विषयाशी संबंधित इतर विषयही समजतात. (३) प्रकल्प, निबंध, भाषणासाठी संदर्भ मिळतात. (४) नवे शब्द आणि त्यांचे संदर्भ कळल्याने भाषा समृद्ध होते. (५) अॅप आणि संकेतस्थळामुळे घरबसल्या माहिती मिळते.
4. प्र. ४. केशभूषेचे उद्देश सांगून त्यात कोणत्या गोष्टींचा अंतर्भाव होतो ते स्पष्ट करा.
Answer: उद्देश: (१) मुख्य उद्देश — आकर्षकता किंवा सौंदर्य वाढवणे. (२) सामाजिक उद्देश — समाजातील संकेतांनुसार प्रतीकात्मक केशभूषा करणे (उदा. पराक्रम दाखवण्यासाठी विजयचिन्हे लावणे). अंतर्भूत गोष्टी: केस कापणे, धुणे, नीट करणे, विंचरणे, कुरळे करणे आणि सरळ करणे.
5. प्र. ५. विश्वकोशाचा उपयोग तुम्हांला मराठी भाषेतील ज्ञान प्राप्त करण्यासाठी कसा होऊ शकेल, ते लिहा.
Answer: नमुना उत्तर: विज्ञान, इतिहास, कला, खेळ अशा कोणत्याही विषयाची माहिती मला मराठीतूनच वाचता येईल; त्यासाठी इंग्रजी पुस्तकांवर अवलंबून राहावे लागणार नाही. उदा. 'प्रकाशसंश्लेषण' ही संज्ञा विश्वकोशात पाहिल्यावर तिचा अर्थ, आकृती आणि संबंधित विषय एकत्र समजतील. मराठीतील शास्त्रीय संज्ञा, नवे शब्द आणि त्यांचे संदर्भ कळतील. त्यामुळे माझे ज्ञान वाढेल आणि मराठीत अचूक, समृद्ध लिहिता-बोलता येईल.
6. भाषा सौंदर्य: कोडे सोडवा व शेवटच्या रकान्यातील वर्णांचे विशेष ओळखा — (१) पैसे न देता (२) पाणी साठवण्याचे मातीचे गोल भांडे (३) रेती जास्त असलेली जमीन (४) रहस्यमय (५) पोळी-मोदकात भरतात ते.
Answer: (१) फुकट (२) माठ (३) रेताड (४) गूढ (५) पुरण. शेवटची अक्षरे — ट, ठ, ड, ढ, ण — ही वर्णमालेतील ट-वर्गाची (मूर्धन्य) पाचही अक्षरे क्रमाने आहेत.
7. भाषाभ्यास: (अ) पर-सवर्णाने लिहा — घंटा, मंदिर, चंपा, चंचल, मंगल. (आ) अनुस्वार वापरून लिहा — जङ्गल, चेण्डू, सञ्च, गोन्धळ, बम्ब.
Answer: (अ) घण्टा, मन्दिर, चम्पा, चञ्चल, मङ्गल. (आ) जंगल, चेंडू, संच, गोंधळ, बंब.
Read the question, answer it in your head, then tap the card to check. 20 cards.
15 questions. Tap an option — you will see at once if it is right and why.
1. विश्वकोश म्हणजे…
Answer: C. An encyclopaedia.
2. मराठी विश्वकोशाचे पहिले संपादक…
Answer: A. Tarkateerth Laxmanshastri Joshi.
3. ज्ञानकोशकार म्हणून कोण ओळखले जातात?
Answer: B. Dr. S. V. Ketkar.
4. विश्वकोशाचा पहिला खंड कोणत्या वर्षी?
Answer: A. 1976.
5. आतापर्यंत किती खंड प्रकाशित झाले?
Answer: C. Twenty volumes.
6. पुढीलपैकी मानव्यविद्या शाखेतील विषय…
Answer: D. History.
7. विश्वकोशात शब्द कसे लावलेले असतात?
Answer: B. Alphabetical order.
8. पहिले शब्दकोडे कोणी प्रसिद्ध केले?
Answer: D. Arthur Wynne.
9. शब्दकोड्यासाठी अपवाद असलेली भाषा…
Answer: A. Chinese.
10. कुमार विश्वकोशाचा प्रकाशित विषय…
Answer: B. Life and environment.
11. केशभूषेचा सामाजिक उद्देश…
Answer: C. Symbolic, by social custom.
12. कोड्यातील उत्तरे: फुकट, माठ, रेताड, गूढ, पुरण — शेवटची अक्षरे…
Answer: D. ट, ठ, ड, ढ, ण.
13. पर-सवर्णाने योग्य लिहिलेला तत्सम शब्द…
Answer: B. Only tatsam words.
14. 'जङ्गल' अनुस्वार वापरून…
Answer: C. जंगल.
15. 'सिंह' मधील अनुस्वाराबद्दल नियम…
Answer: D. Before ह only a dot.
Get a ✓ Verified tutor for “विश्वकोश (स्थूलवाचन)” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.
Done with the notes? Revise विश्वकोश (स्थूलवाचन) the fun way: match key terms, beat the 60-second lightning round and spot true or false facts. Every game uses only this lesson, so each round is real exam revision.
⭐ 0 XP⏱ सुमारे २५ मिनिटे
Get a ✓ Verified tutor for “विश्वकोश (स्थूलवाचन)” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.
Sign in free to see the answers to the textbook exercise of विश्वकोश (स्थूलवाचन).
Sign in to see solutionsStuck on a question? Type it, 🎤 speak it or 📷 snap a photo of it and get simple, step-by-step help with “विश्वकोश” — important questions, a quick quiz, revision notes — in English, मराठी or हिंदी.
Sign in with Google to ask the AI tutor. It's free — 20 questions a day, one TalentJR account.
Sign in to askPrefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.