विश्वकोश (स्थूलवाचन)Class 9 Marathi Chapter 16 Notes – Maharashtra Board

Textbook: मराठी अक्षरभारती – इयत्ता नववी (Balbharati, official free PDF) · pages 58–62

मराठी विश्वकोशाची ओळख करून देणारा माहितीपर पाठ — विश्वकोश म्हणजे काय, तो कसा तयार झाला, का आणि कसा पाहावा; सोबत 'शब्दकोडे' आणि 'केशभूषा' या दोन नोंदींची उदाहरणे. (An introduction to the Marathi encyclopaedia.) सोपी माहिती, स्वाध्याय, कोडे, अनुस्वार नियम आणि English help.

🌐 Google Translate: English हिंदी ગુજરાતી ಕನ್ನಡ తెలుగు தமிழ் বাংলা

🎧 Listen to the summary

Summary: विश्वकोश (स्थूलवाचन)

ग्रंथालयात काचेच्या कपाटातील जाड, मोठी पुस्तके — मराठी विश्वकोश, व्युत्पत्तीकोश, चरित्रकोश, शब्दकोश — ही प्रत्येक वाचनालयाची शान असतात. त्यांपैकी मराठी विश्वकोश हा सर्व विषयांचे ताजे ज्ञान एकत्र देणारा 'सर्वविषयसंग्राहक' ग्रंथ आहे. (Encyclopaedia = all subjects in one place.)

विश्वकोशात मानव्यविद्या (धर्म-तत्त्वज्ञान, अर्थशास्त्र, इतिहास, साहित्य, भूगोल, क्रीडा…) आणि विज्ञान-तंत्रज्ञान (भौतिकी, रसायनशास्त्र, गणित, जीवशास्त्र, संगणक, वैद्यक…) अशा दोन शाखांतील विषय आहेत. एक विषय अनेक विषयांशी जोडलेला असतो, म्हणून सगळी माहिती एकत्र मिळाल्यास विषय नीट समजतो.

शिक्षणाचा प्रसार, नवे शब्द, औद्योगिकीकरण, उच्च शिक्षणात मराठीचा वापर आणि शासनाची भाषा म्हणून मराठीला मिळालेली मान्यता — यामुळे मराठी विश्वकोशाची गरज निर्माण झाली. तर्कतीर्थ लक्ष्मणशास्त्री जोशी हे पहिले संपादक; ज्ञानकोशकार डॉ. श्री. व्यं. केतकर यांचे कार्यही मोलाचे.

तज्ज्ञ समिती, नोंदींची शीर्षके, टाचणे, नोंदींच्या याद्या आणि अकारविल्हे (अक्षरक्रम) अशा टप्प्यांनी विश्वकोश तयार झाला. १९७६ मध्ये महाराष्ट्र राज्य साहित्य संस्कृती मंडळाने पहिला खंड प्रकाशित केला; आतापर्यंत वीस खंड, मुलांसाठी कुमार विश्वकोश, मोबाईल अॅप आणि संकेतस्थळही उपलब्ध आहे.

पाठात 'शब्दकोडे' (पहिले शब्दकोडे — आर्थर विन, २१ डिसेंबर १९१३, न्यूयॉर्क वर्ल्ड) आणि 'केशभूषा' (उद्देश, प्रकार, अजिंठा-वेरूळ-कोणार्क-खजुराहोतील केशरचना) या नोंदींची उदाहरणे दिली आहेत. विश्वकोश पाहण्याची सवय लावली तर ज्ञान आणि भाषा दोन्ही समृद्ध होतात.

Key points to remember

  • विश्वकोश = सर्व विषयांची माहिती देणारा संदर्भग्रंथ (encyclopaedia) — 'सर्वविषयसंग्राहक'
  • दोन शाखा: मानव्यविद्या आणि विज्ञान व तंत्रज्ञान
  • पहिले संपादक: तर्कतीर्थ लक्ष्मणशास्त्री जोशी
  • ज्ञानकोशकार: डॉ. श्रीधर व्यंकटेश केतकर (स्वातंत्र्यपूर्व काळातील कार्य)
  • पहिला खंड: १९७६ — महाराष्ट्र राज्य साहित्य संस्कृती मंडळ
  • आतापर्यंत २० खंड; कुमार विश्वकोश — 'जीवसृष्टी आणि पर्यावरण' भाग १ व २
  • विश्वकोश मोबाईल अॅपमध्ये आणि www.marathivishwakosh.maharashtra.gov.in वर उपलब्ध
  • विश्वकोश पाहण्याची पद्धत: अकारविल्हे (अक्षरक्रम) — बाराखडीतील स्वर-व्यंजनांच्या क्रमाने
  • पहिले शब्दकोडे: आर्थर विन — २१ डिसेंबर १९१३, 'न्यूयॉर्क वर्ल्ड'
  • केशभूषेचे उद्देश: सौंदर्य वाढवणे (मुख्य) आणि सामाजिक संकेत दाखवणे (सामाजिक)
Want a teacher to explain विश्वकोश (स्थूलवाचन)?

Get a ✓ Verified tutor for “विश्वकोश (स्थूलवाचन)” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.

Get a tutor for this chapter →

👩‍🏫 Class 9 Marathi classes — live online, request a call back

Prefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.

Live online classesSmall groups or 1:1 with a teacher, from home, any city.
We call you backOur team asks what your child needs, then shares timings and fees.
Home tutor?We are still building our list of home tutors — ask on the call if there is one near you.

Keep learning