TalentJR apps
Textbook: मराठी अक्षरभारती – इयत्ता नववी (Balbharati, official free PDF) · pages 55–57
हेलन केलर यांच्या आत्मकथनातील प्रसंग (अनुवाद: माधव कर्वे) — अंध, मूक आणि बधिर असलेल्या लहानग्या हेलनला शिक्षिका अॅनी सुलिव्हॅन बोटांनी हातावर अक्षरे लिहून 'शब्द' म्हणजे काय हे कसे शिकवतात, आणि 'w-a-t-e-r' या एका शब्दाने तिचे जग कसे उजळते. (How Helen Keller discovered words.) सोपी गोष्ट, वाक्प्रचार, स्वाध्याय आणि English help.
🌐 Google Translate: English हिंदी ગુજરાતી ಕನ್ನಡ తెలుగు தமிழ் বাংলা ↩ Original
हेलन केलर (१८८०–१९६८) यांनी अंधत्व, मुकेपणा आणि बधिरत्व या तिहेरी अपंगत्वावर मात करून शिक्षण पूर्ण केले. त्यांच्या 'The Story of My Life' या आत्मकथनाचा माधव कर्वे यांनी केलेला मराठी अनुवाद 'माझी जीवनकहाणी' — त्यातून हा पाठ घेतला आहे. (From Helen Keller's autobiography.)
३ मार्च १८८७ हा हेलनच्या आयुष्यातील सगळ्यात महत्त्वाचा दिवस — त्या दिवशी तिच्या शिक्षिका अॅनी मॅन्सफिल्ड सुलिव्हॅन आल्या. त्याआधी हेलन राग आणि चिडचिडीने थकली होती; तिची अवस्था दाट धुक्यात होकायंत्राशिवाय भरकटणाऱ्या जहाजासारखी होती.
बाईंनी तिला पर्किन्स संस्थेतील अंध मुलांनी पाठवलेली बाहुली दिली आणि तिच्या हातावर बोटांनी 'd-o-l-l' लिहिले. हेलनला हा बोटांचा खेळ आवडला आणि ती नक्कल करू लागली; पण हा 'शब्द' आहे हे तिला समजत नव्हते. mug आणि water यांत तिचा गोंधळ होई.
एकदा चिडून हेलनने नवी बाहुली जमिनीवर आपटून फोडली, तरी तिला वाईट वाटले नाही. मग बाई तिला विहिरीपाशी घेऊन गेल्या. एका हातावर थंड पाण्याची धार पडत असताना दुसऱ्या हातावर त्यांनी 'w-a-t-e-r' लिहिले — आणि हेलनला अचानक समजले की हातावरून वाहणाऱ्या गार गोष्टीचे नाव 'पाणी' आहे! भाषेचे कोडे उलगडले.
आता प्रत्येक वस्तूला नाव होते. घरी परतल्यावर तिने फोडलेल्या बाहुलीचे तुकडे गोळा केले आणि पहिल्यांदाच तिला खरा पश्चात्ताप झाला. त्या दिवशी ती आई, बाबा, बहीण, बाई असे अनेक शब्द शिकली. रात्री ती अतिशय आनंदी होती आणि पहिल्यांदाच तिला 'उद्याची' उत्सुकता लागली.
Get a ✓ Verified tutor for “शब्दांचा खेळ” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.
'हव्याशा क्षणी हेलन प्रेमाच्या प्रकाशात न्हाऊन निघाली' — अर्थ स्पष्ट करा.
Answer: हेलन अंधारात, रागात, गोंधळात होती आणि तिला 'प्रकाश' म्हणजे ज्ञान, समज हवे होते. नेमक्या त्याच वेळी अॅनी सुलिव्हॅन आल्या; त्यांनी प्रेमाने तिला जवळ घेतले. त्यांच्या प्रेमाने आणि शिकवणीने हेलनच्या आयुष्यात जणू उजेड पसरला.
w-a-t-e-r हा शब्द विहिरीजवळच का समजला?
Answer: कारण तिथे हेलनला एकाच वेळी पाण्याचा प्रत्यक्ष स्पर्श आणि हातावर लिहिलेला शब्द मिळाला. वस्तू आणि तिचे नाव यांचा थेट संबंध जोडला गेला, म्हणून तिला शब्दाचा खरा अर्थ उमगला.
| शब्द | अर्थ (meaning) | पाठात |
|---|---|---|
| १८८० | हेलन केलर यांचा जन्म | पुढे अंध, मूक, बधिर |
| ३ मार्च १८८७ | अॅनी सुलिव्हॅन शिकवायला आल्या | आयुष्यातला महत्त्वाचा दिवस |
| दुसरा दिवस | बाहुली भेट; हातावर d-o-l-l | पर्किन्सच्या अंध मुलांची भेट |
| नंतरचे दिवस | पिन, हॅट, कप; बसणे, उभे राहणे, चालणे | शब्दांची नक्कल |
| विहिरीजवळ | पाण्याच्या धारेखाली w-a-t-e-r | भाषेचे कोडे उलगडले |
| १९६८ | हेलन केलर यांचे निधन | आत्मकथन: The Story of My Life |
Solve each one in your notebook first. Then open the solution and compare every step.
1. प्र. १. अर्थ स्पष्ट करा: (अ) बाहुलीचे शेकोटीजवळ लोटलेले तुकडे हेलनने गोळा केले. (आ) हव्याशा क्षणी हेलन प्रेमाच्या प्रकाशात न्हाऊन निघाली.
Answer: (अ) चिडून फोडलेल्या बाहुलीचे तुकडे बाईंनी शेकोटीजवळ सरकवले होते. water शब्द समजल्यावर हेलनचे मन बदलले; घरी येताच तिला बाहुली आठवली. तिने तुकडे गोळा करून जोडण्याचा प्रयत्न केला — आपल्या चुकीची जाणीव होऊन तिला पहिल्यांदा खरा पश्चात्ताप झाला. (आ) शिक्षणापूर्वी हेलन अंधारात, रागात होती आणि ज्ञानाचा 'प्रकाश' शोधत होती. नेमक्या त्याच वेळी अॅनी सुलिव्हॅन आल्या आणि प्रेमाने तिला जवळ घेतले. त्यांच्या मायेने आणि शिकवणीने तिचे जीवन उजळले.
2. प्र. २. w-a-t-e-r हा शब्द हेलन कशा शिकल्या ते लिहून आकृती पूर्ण करा.
Answer: (१) बाईंनी हॅट हातात दिल्यावर हेलन बाहेर फिरायला निघाली. (२) पाऊलवाटेने दोघी विहिरीपाशी आल्या. (३) कोणीतरी पाणी काढत होते; बाईंनी हेलनचा एक हात पाण्याच्या धारेखाली धरला. (४) त्याच वेळी दुसऱ्या हातावर बोटांनी w-a-t-e-r लिहिले — आधी सावकाश, मग भराभर. (५) स्पर्श आणि शब्द एकत्र आल्याने हेलनला 'water' म्हणजे हातावरून वाहणारी थंड गोष्ट हे कळले.
3. प्र. ३. जोड्या जुळवा: (१) आतुर होणे (२) हिरमोड होणे (३) उकळ्या फुटणे (४) पालवी फुटणे (५) मायेची पाखर घालणे — (अ) खूप आनंद होणे (आ) प्रेम करणे (इ) उत्सुक होणे (ई) नाराज होणे (उ) नवीन उत्साह निर्माण होणे.
Answer: (१) — (इ); (२) — (ई); (३) — (अ); (४) — (उ); (५) — (आ).
4. प्र. ४. फरक स्पष्ट करा: हेलनची भावावस्था — शिक्षणाला सुरुवात होण्यापूर्वी आणि काही शब्द शिकल्यानंतर.
Answer: शिक्षणापूर्वी: राग, कडवटपणा, सततचा झगडा, थकवा, गोंधळ; धुक्यात भरकटलेल्या जहाजासारखी अस्वस्थता. शब्द शिकल्यानंतर: आनंद, नवीन शिकण्याची आतुरता, चुकीचा पश्चात्ताप, प्रेमाच्या भावना, उद्याची उत्कंठा.
5. प्र. ५. लेखननियमानुसार योग्य शब्द लिहा: (अ) शिरीष/शिरिश/शिरीश/शीरीष (आ) पुनर्वसन/पूनर्वसन/पुनरवसन (इ) पारंपारिक/पारंपरिक/पारंपारीक/पारंपरीक (ई) क्रिडांगण/क्रीडांगण/क्रिंडागण.
Answer: (अ) शिरीष (आ) पुनर्वसन (इ) पारंपरिक (ई) क्रीडांगण.
6. प्र. ६. काळ ओळखा: (अ) काल शब्द शिकून घेतले. (आ) सकाळी आई माझ्या खोलीत येऊन गेली. (इ) आयुष्यात पहिल्यांदाच मला उद्या कधी उगवेल याची उत्कंठा लागली.
Answer: (अ) भूतकाळ (आ) भूतकाळ (इ) भूतकाळ — 'लागली' हे मुख्य क्रियापद भूतकाळी आहे ('उगवेल' हे उपवाक्यातील भविष्यकाळी रूप).
7. प्र. ७. (१) स्वमत: हेलन केलर आयुष्यात पहिल्यांदा 'उद्याची' वाट का पाहत असेल?
Answer: नमुना उत्तर: आधी हेलनच्या आयुष्यात रोजचा दिवस सारखाच, अंधारलेला आणि रागाने भरलेला होता; त्यामुळे उद्या काय होणार याची तिला ओढ नव्हती. पण water शब्द समजल्यावर तिला कळले की प्रत्येक वस्तूला नाव असते आणि शब्दांमधून जग समजू शकते. एका दिवसात तिने अनेक शब्द शिकले. उद्या आणखी नवे शब्द, नव्या गोष्टी शिकायला मिळतील या आनंदाने ती पहिल्यांदा उद्याची वाट पाहू लागली.
8. प्र. ७. (२) 'अॅनी सुलिव्हॅन नसत्या तर हेलन घडली नसती' — विधानाची सत्यता पटवून द्या.
Answer: नमुना उत्तर: हेलन पाहू, ऐकू, बोलू शकत नव्हती; तिच्यापर्यंत भाषा पोहोचवणे फार कठीण होते. अॅनी सुलिव्हॅन यांनी बोटांनी हातावर अक्षरे लिहिण्याची पद्धत वापरली. हेलन चिडली, बाहुली फोडली तरी त्या रागावल्या नाहीत; त्यांनी संयम ठेवला. योग्य वेळ ओळखून विहिरीजवळ स्पर्श आणि शब्द एकत्र आणले आणि हेलनला भाषा उमगली. शिक्षणासोबत त्यांनी मायेची पाखरही घातली. अशा शिक्षिकेशिवाय हेलन अंधारातच राहिली असती; म्हणून हे विधान खरे आहे.
9. प्र. ८. (१) नमुना उत्तर: दिव्यांग मुलांना भाषाशिक्षणात येणारे संभाव्य अडथळे लिहा.
Answer: नमुना उत्तर: अंध मुलांना फळ्यावरचे किंवा पुस्तकातले अक्षर दिसत नाही; त्यांना ब्रेल लिपीची पुस्तके सहज मिळत नाहीत. कर्णबधिर मुलांना शब्दांचे उच्चार ऐकू येत नाहीत, त्यामुळे बोलणे शिकणे कठीण होते. सांकेतिक भाषा जाणणारे शिक्षक कमी असतात. शिकण्यासाठी जास्त वेळ लागतो, आणि काही वेळा समाजाकडून चेष्टा किंवा दुर्लक्ष होते; त्यामुळे आत्मविश्वास कमी होतो.
10. प्र. ८. (२) नमुना उत्तर: 'सर्वसामान्य मुलांबरोबर दिव्यांग मुलांना शिक्षणाची समान संधी द्यायला हवी' — या विचाराचे सामाजिक महत्त्व लिहा.
Answer: नमुना उत्तर: शिक्षण हा प्रत्येक मुलाचा हक्क आहे. दिव्यांग मुलांना इतर मुलांबरोबर शिकायला मिळाले तर त्यांचा आत्मविश्वास वाढतो आणि ते स्वावलंबी होतात. सर्वसामान्य मुलांनाही सहकार्य, संवेदनशीलता आणि आदर शिकायला मिळतो. हेलन केलरसारख्या व्यक्ती संधी मिळाल्यावर जगाला प्रेरणा देतात. अशा समावेशक शिक्षणामुळे समाजातील भेद कमी होतात आणि प्रत्येकाची क्षमता देशाच्या प्रगतीसाठी उपयोगी पडते.
Read the question, answer it in your head, then tap the card to check. 20 cards.
15 questions. Tap an option — you will see at once if it is right and why.
1. 'शब्दांचा खेळ' पाठ कोणाच्या आत्मकथनातून आहे?
Answer: C. Helen Keller.
2. 'माझी जीवनकहाणी' चा अनुवाद कोणी केला?
Answer: D. Madhav Karve.
3. अॅनी सुलिव्हॅन कोणत्या दिवशी आल्या?
Answer: D. 3 March 1887.
4. बाहुली कोणत्या संस्थेतून आली?
Answer: D. Perkins Institution.
5. हातावर लिहिलेला पहिला शब्द…
Answer: B. d-o-l-l.
6. हेलनचा कोणत्या शब्दांत गोंधळ होई?
Answer: D. Mug and water.
7. हेलनने चिडून काय फोडले?
Answer: A. The new doll.
8. water शब्दाचा अर्थ हेलनला कुठे समजला?
Answer: B. At the well.
9. शिक्षणापूर्वी हेलनची अवस्था कशासारखी होती?
Answer: B. Ship lost in fog.
10. बाहुलीचे तुकडे गोळा करताना हेलनला काय वाटले?
Answer: C. Remorse.
11. 'आतुर होणे' म्हणजे…
Answer: D. To be eager.
12. 'हिरमोड होणे' म्हणजे…
Answer: C. To be disappointed.
13. लेखननियमानुसार शुद्ध शब्द…
Answer: C. पारंपरिक.
14. लेखननियमानुसार शुद्ध शब्द…
Answer: D. क्रीडांगण.
15. रात्री हेलनला पहिल्यांदाच कशाची उत्कंठा लागली?
Answer: B. Waiting for tomorrow.
Get a ✓ Verified tutor for “शब्दांचा खेळ” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.
Done with the notes? Revise शब्दांचा खेळ the fun way: match key terms, beat the 60-second lightning round and spot true or false facts. Every game uses only this lesson, so each round is real exam revision.
⭐ 0 XP⏱ सुमारे ३० मिनिटे
Get a ✓ Verified tutor for “शब्दांचा खेळ” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.
Sign in free to see the answers to the textbook exercise of शब्दांचा खेळ.
Sign in to see solutionsStuck on a question? Type it, 🎤 speak it or 📷 snap a photo of it and get simple, step-by-step help with “शब्दांचा खेळ (स्थूलवाचन)” — important questions, a quick quiz, revision notes — in English, मराठी or हिंदी.
Sign in with Google to ask the AI tutor. It's free — 20 questions a day, one TalentJR account.
Sign in to askPrefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.