आभाळातल्या पाऊलवाटाClass 9 Marathi Chapter 11 Notes – Maharashtra Board

Textbook: मराठी अक्षरभारती – इयत्ता नववी (Balbharati, official free PDF) · pages 40–42

पक्ष्यांच्या स्थलांतराविषयी माहिती देणारा पाठ — हजारो मैल उडून पक्षी भारतात का, कुठून आणि कधी येतात, आणि शास्त्रज्ञ त्यांचे मार्ग कसे शोधतात. (Bird migration: why, from where and when.) सोपी माहिती, नवीन शब्द, स्वाध्याय आणि English help.

🌐 Google Translate: English हिंदी ગુજરાતી ಕನ್ನಡ తెలుగు தமிழ் বাংলা

🎧 Listen to the summary

Summary: आभाळातल्या पाऊलवाटा

भारतात पक्ष्यांच्या १२४६ जाती आहेत. पक्ष्यांच्या जगातील सगळ्यात थक्क करणारी गोष्ट म्हणजे काही जातींचा वर्षातून दोनदा होणारा हजारो मैलांचा प्रवास — स्थलांतर (migration). हा पाठ 'आपली सृष्टी आपले धन' या पुस्तकातून घेतला आहे.

हिवाळा सुरू होताच भारतातील तलाव बदकांनी भरून जातात. युरोप आणि उत्तर आशियातून अनेक पक्षी येतात — श्वेतबलाक जर्मनीतून, तर बदकांच्या काही जाती सायबेरियातून. कालिदासाच्या साहित्यातही बलाकांच्या स्थलांतराचा उल्लेख आहे.

पूर्वी युरोपातील लोकांना वाटे की हिवाळ्यात पक्षी चिखलात किंवा कपारीत लपून झोपतात. माणूस खंडांमधून प्रवास करू लागला, तेव्हा कळले की गायब झालेले पक्षी त्याच ऋतूत दुसऱ्या खंडात दिसतात.

स्थलांतराचे मार्ग शोधण्यासाठी पक्ष्यांच्या पायात अॅल्युमिनिअमचे हलके वाळे घालतात; त्यावर संस्थेचे नाव आणि क्रमांक असतो. असे पक्षी सापडले की माहिती मिळते — उदा. जर्मनीत वाळे घातलेला बलाक बिकानेरमध्ये सापडला. आता विमाने आणि रडारमुळेही माहिती मिळते.

स्थलांतराचे मूळ कारण अन्नाची टंचाई आहे, थंडी नव्हे. हिमकाक पक्षी गिर्यारोहकांमागे साडेआठ हजार मीटरपर्यंत गेले. पण काही पक्षी अन्न असतानाही, सूर्य दक्षिणेकडे झुकताच ठरावीक वेळी निघतात; वसंतात ते पुन्हा उत्तरेकडील घरांकडे परततात.

Key points to remember

  • भारतात पक्ष्यांच्या १२४६ जाती आहेत
  • पाठ 'आपली सृष्टी आपले धन' या पुस्तकातून घेतला आहे (माहितीपर पाठ)
  • स्थलांतर = ठरावीक ऋतूत एका प्रदेशातून दुसऱ्या प्रदेशात जाणे (migration)
  • श्वेतबलाक जर्मनीतून, बदकांच्या काही जाती सायबेरियातून भारतात येतात
  • कालिदासाच्या वाङ्मयात बलाकांच्या स्थलांतराचा उल्लेख आहे
  • अभ्यासाची पद्धत: पायात अॅल्युमिनिअमचे हलके वाळे (ring) — संस्थेचे नाव आणि क्रमांक
  • आधुनिक साधने: विमाने आणि रडारयंत्रणा
  • मूळ प्रेरणा: अन्नाचे दुर्भिक्ष (टंचाई) — थंडी नव्हे
  • हिमकाक: गिर्यारोहकांमागे साडेआठ हजार मीटर (सुमारे २७,००० फूट) उंचीपर्यंत
  • काही पक्ष्यांसाठी स्थलांतर हा जणू ठरावीक 'धार्मिक विधी' झाला आहे
Want a teacher to explain आभाळातल्या पाऊलवाटा?

Get a ✓ Verified tutor for “आभाळातल्या पाऊलवाटा” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.

Get a tutor for this chapter →

👩‍🏫 Class 9 Marathi classes — live online, request a call back

Prefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.

Live online classesSmall groups or 1:1 with a teacher, from home, any city.
We call you backOur team asks what your child needs, then shares timings and fees.
Home tutor?We are still building our list of home tutors — ask on the call if there is one near you.

Keep learning