TalentJR apps
Textbook: मराठी अक्षरभारती – इयत्ता नववी (Balbharati, official free PDF) · pages 40–42
पक्ष्यांच्या स्थलांतराविषयी माहिती देणारा पाठ — हजारो मैल उडून पक्षी भारतात का, कुठून आणि कधी येतात, आणि शास्त्रज्ञ त्यांचे मार्ग कसे शोधतात. (Bird migration: why, from where and when.) सोपी माहिती, नवीन शब्द, स्वाध्याय आणि English help.
🌐 Google Translate: English हिंदी ગુજરાતી ಕನ್ನಡ తెలుగు தமிழ் বাংলা ↩ Original
भारतात पक्ष्यांच्या १२४६ जाती आहेत. पक्ष्यांच्या जगातील सगळ्यात थक्क करणारी गोष्ट म्हणजे काही जातींचा वर्षातून दोनदा होणारा हजारो मैलांचा प्रवास — स्थलांतर (migration). हा पाठ 'आपली सृष्टी आपले धन' या पुस्तकातून घेतला आहे.
हिवाळा सुरू होताच भारतातील तलाव बदकांनी भरून जातात. युरोप आणि उत्तर आशियातून अनेक पक्षी येतात — श्वेतबलाक जर्मनीतून, तर बदकांच्या काही जाती सायबेरियातून. कालिदासाच्या साहित्यातही बलाकांच्या स्थलांतराचा उल्लेख आहे.
पूर्वी युरोपातील लोकांना वाटे की हिवाळ्यात पक्षी चिखलात किंवा कपारीत लपून झोपतात. माणूस खंडांमधून प्रवास करू लागला, तेव्हा कळले की गायब झालेले पक्षी त्याच ऋतूत दुसऱ्या खंडात दिसतात.
स्थलांतराचे मार्ग शोधण्यासाठी पक्ष्यांच्या पायात अॅल्युमिनिअमचे हलके वाळे घालतात; त्यावर संस्थेचे नाव आणि क्रमांक असतो. असे पक्षी सापडले की माहिती मिळते — उदा. जर्मनीत वाळे घातलेला बलाक बिकानेरमध्ये सापडला. आता विमाने आणि रडारमुळेही माहिती मिळते.
स्थलांतराचे मूळ कारण अन्नाची टंचाई आहे, थंडी नव्हे. हिमकाक पक्षी गिर्यारोहकांमागे साडेआठ हजार मीटरपर्यंत गेले. पण काही पक्षी अन्न असतानाही, सूर्य दक्षिणेकडे झुकताच ठरावीक वेळी निघतात; वसंतात ते पुन्हा उत्तरेकडील घरांकडे परततात.
Get a ✓ Verified tutor for “आभाळातल्या पाऊलवाटा” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.
युरोपातील लोकांचा पक्ष्यांविषयीचा गैरसमज कसा दूर झाला?
Answer: माणूस एका खंडातून दुसऱ्या खंडात जाऊ लागला, तेव्हा त्याला दिसले की आपल्या प्रदेशातून गायब झालेले पक्षी त्याच ऋतूत दुसऱ्या खंडात दिसतात. म्हणजे ते झोपत नव्हते, तर स्थलांतर करत होते.
वाळे अॅल्युमिनिअमचेच का असतात?
Answer: अॅल्युमिनिअम हलका धातू आहे; त्यामुळे वाळ्याचे पक्ष्यांना ओझे होत नाही आणि ते सहज उडू शकतात.
| शब्द | अर्थ (meaning) | पाठात |
|---|---|---|
| श्वेतबलाक | जर्मनी → भारत | एक बलाक बिकानेरमध्ये सापडला |
| बदके (काही जाती) | सायबेरिया → भारत | हिवाळ्यात सरोवरे भरतात |
| परीट | केरळ → काबूल, अफगाणिस्तान, वायव्य पाकिस्तान | वाळ्यांमुळे कळले |
| रानपरीट (forest wagtail) | केरळ → ब्रह्मदेश | वाळ्यांमुळे कळले |
| हिमालयातील पक्षी | उंच डोंगर ↔ दरी | काही किलोमीटरचा प्रवास |
| हिमकाक | २–५ हजार मीटर; एव्हरेस्टवर ८,५०० मीटरपर्यंत | गिर्यारोहकांच्या मागे |
Solve each one in your notebook first. Then open the solution and compare every step.
1. प्र. १. (अ) पक्षी स्थलांतराच्या अभ्यासासाठी वाळे अडकवण्याच्या पद्धतीचा घटनाक्रम लिहा.
Answer: (१) एखाद्या भागात अनेक पक्षी पकडले जातात. (२) त्यांच्या पायात संस्थेचे नाव व क्रमांक असलेले अॅल्युमिनिअमचे वाळे अडकवले जाते आणि त्याची नोंद ठेवली जाते. (३) पक्ष्यांना पुन्हा मोकळे सोडले जाते. (४) असा पक्षी जिवंत किंवा मृत सापडला की सापडणारा संस्थेला कळवतो.
2. प्र. १. (आ) पक्ष्यांच्या स्थलांतराची वैशिष्ट्ये लिहा.
Answer: (१) काही जाती वर्षातून दोनदा हजारो मैलांचा प्रवास करतात. (२) हा प्रवास नियमितपणे ठरावीक ऋतूत होतो. (३) अन्नाची टंचाई हे मूळ कारण असते. (४) वसंतात पक्षी पुन्हा उत्तरेतील घरांकडे परततात.
3. प्र. १. (इ) स्थलांतर करणाऱ्या वेगवेगळ्या जातींतील पक्ष्यांचे साम्यघटक लिहा.
Answer: (१) एका जातीचे अनेक पक्षी एकत्र जमतात. (२) ठरावीक वेळी (मुहूर्ताला) प्रवासाला निघतात. (३) ठरावीक ऋतूत ठरावीक दिशेने उडतात. (४) वसंतात सगळे उत्तरेकडील घरांकडे परततात.
4. प्र. २. फरक स्पष्ट करा: दक्षिणेतील हवामान आणि उत्तरेतील (हिवाळ्यातील) हवामान.
Answer: दक्षिणेतील हवामान: (१) उबदार (२) बर्फ पडत नाही (३) अन्न सहज मिळते. उत्तरेतील हवामान: (१) कडाक्याची थंडी (२) बर्फवृष्टी होते (३) बर्फामुळे अन्न शोधणे कठीण होते.
5. प्र. ३. चौकटी पूर्ण करा: (अ) स्थलांतराची मूळ प्रेरणा (आ) बलाकांचे भारतात होणारे स्थलांतर — कोणत्या देशातून (इ) आधुनिक काळात माहिती देणाऱ्या गोष्टी (ई) गिर्यारोहकांमागे जाणारा पक्षी.
Answer: (अ) अन्नाचे दुर्भिक्ष (टंचाई) — दुष्काळ, महापूर, बर्फवृष्टीमुळे. (आ) जर्मनी → भारत. (इ) विमाने, रडारयंत्रणा. (ई) हिमकाक.
6. प्र. ४. कारणे लिहा: (अ) फक्त अॅल्युमिनिअमचेच वाळे पक्ष्यांच्या पायात अडकवतात, कारण… (आ) हिवाळ्यात पक्षी दक्षिणेकडे स्थलांतर करतात, कारण…
Answer: (अ) कारण अॅल्युमिनिअमचे वाळे हलके असते; त्याचे पक्ष्यांना ओझे होत नाही. (आ) कारण उत्तरेत बर्फ पडल्यामुळे अन्न शोधणे कठीण होते; थंडीमुळे नव्हे.
7. प्र. ५. सूचनेप्रमाणे कृती करा: (अ) 'पक्ष्यांना घराकडे जाण्याची चाहूल लागते' — या अर्थाचे पाठातील वाक्य शोधा. (आ) 'जर्मनी आणि सायबेरिया' हे उत्तर येईल असा प्रश्न तयार करा. (इ) 'वाळे अडकवलेले पक्षी मोकळे सोडले जातात' — अधोरेखित शब्दाचा विरुद्धार्थी शब्द वापरून वाक्य पुन्हा लिहा.
Answer: (अ) पाठाच्या शेवटचे वाक्य — वसंत येताना सगळे पक्षी 'अनामिक ओढीने' उत्तरेकडील आपल्या घरांकडे निघतात, असे सांगणारे. (आ) भारतात येणारे श्वेतबलाक आणि बदकांच्या काही जाती कोणत्या देशांतून येतात? (इ) वाळे अडकवलेले पक्षी बंदिस्त ठेवले जात नाहीत.
8. प्र. ६. (१) नमुना उत्तर: पक्षी निरीक्षणातून पक्ष्यांच्या जीवनपद्धतीसंबंधी तुमची मते लिहा.
Answer: नमुना उत्तर: रोज सकाळी आमच्या खिडकीत चिमण्या आणि बुलबुल येतात. ते सूर्योदयाबरोबर उठतात आणि संध्याकाळी लवकर घरट्यात परततात. पिल्लांसाठी आई-बाबा दोघेही चारा आणतात. घरटे बांधताना ते काडी-काडी जमवतात, यातून त्यांची मेहनत दिसते. पक्षी गरजेपुरतेच अन्न घेतात आणि निसर्गाच्या वेळापत्रकाप्रमाणे जगतात — त्यांची जीवनपद्धती शिस्तबद्ध आणि साधी आहे.
9. प्र. ६. (२) नमुना उत्तर: मानवी जीवन व पक्षी जीवन यांच्यातील साधर्म्य सोदाहरण लिहा.
Answer: नमुना उत्तर: माणसाप्रमाणे पक्षीही आपले घर (घरटे) बांधतात आणि पिल्लांची काळजी घेतात. रोजगारासाठी माणूस गाव सोडून शहरात जातो, तसे अन्नासाठी पक्षी स्थलांतर करतात. सणासुदीला माणूस गावी परततो, तसे वसंतात पक्षी आपल्या मूळ घरी परततात. माणसे समूहात राहतात, तसे पक्षीही थव्याने प्रवास करतात.
10. प्र. ७. (१) 'पक्षी जाय दिगंतरा' ही उक्ती पाठाच्या आधारे स्पष्ट करा.
Answer: 'पक्षी जाय दिगंतरा' म्हणजे पक्षी दूरदूरच्या प्रदेशांपर्यंत उडत जातो. पाठात दिसते की श्वेतबलाक जर्मनीतून, बदके सायबेरियातून हजारो मैल उडून भारतात येतात; केरळातील परीट अफगाणिस्तानपर्यंत जातात. आकाशात त्यांचे ठरलेले मार्ग असतात आणि ठरावीक ऋतूत ते परतही येतात. एवढा लांबचा प्रवास पंखांच्या बळावर करणे हे या उक्तीतून सुंदरपणे सांगितले आहे.
11. प्र. ७. (२) नमुना उत्तर: तुम्हांला पक्षिमित्र बनायला आवडेल काय? सकारण लिहा.
Answer: नमुना उत्तर: होय, मला पक्षिमित्र बनायला आवडेल. पक्ष्यांचे रंग, आवाज आणि सवयी पाहताना मन आनंदी होते. पक्षी निरीक्षणातून निसर्गाविषयी नवी माहिती मिळते आणि संयम शिकता येतो. पक्ष्यांची संख्या कमी होत आहे; पक्षिमित्र म्हणून मी झाडे लावेन, उन्हाळ्यात पाण्याची भांडी ठेवेन आणि इतरांना पक्षी वाचवण्याचे महत्त्व सांगेन.
Read the question, answer it in your head, then tap the card to check. 20 cards.
15 questions. Tap an option — you will see at once if it is right and why.
1. भारतात पक्ष्यांच्या किती जाती आहेत?
Answer: D. 1246 species.
2. पाठ कोणत्या पुस्तकातून घेतला आहे?
Answer: A. 'Apli Srushti Aple Dhan'.
3. श्वेतबलाक कोणत्या देशातून भारतात येतात?
Answer: B. Germany.
4. बदकांच्या काही जाती कुठून येतात?
Answer: D. Siberia.
5. बलाकांच्या स्थलांतराचा उल्लेख कोणाच्या साहित्यात आहे?
Answer: C. Kalidasa.
6. पायात घालायचे वाळे कोणत्या धातूचे असतात?
Answer: B. Light aluminium.
7. वाळे अॅल्युमिनिअमचे का असतात?
Answer: B. It is light.
8. जर्मनीत वाळे लावलेला बलाक कुठे सापडला?
Answer: B. Bikaner.
9. आधुनिक काळात स्थलांतराची माहिती कशामुळे मिळते?
Answer: D. Aircraft and radar.
10. स्थलांतराची मूळ प्रेरणा…
Answer: A. Scarcity of food.
11. हिवाळ्यात पक्षी दक्षिणेकडे का जातात?
Answer: A. Food is hard to find under snow.
12. गिर्यारोहकांमागे जाणारा पक्षी…
Answer: D. Snow crow (हिमकाक).
13. हिमालयातील पक्षी थंडीत काय करतात?
Answer: A. Move down to valleys.
14. 'दुर्भिक्ष' चा अर्थ…
Answer: B. Scarcity.
15. पक्षी उत्तरेतील घरांकडे कधी परततात?
Answer: C. In spring.
Get a ✓ Verified tutor for “आभाळातल्या पाऊलवाटा” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.
Done with the notes? Revise आभाळातल्या पाऊलवाटा the fun way: match key terms, beat the 60-second lightning round and spot true or false facts. Every game uses only this lesson, so each round is real exam revision.
⭐ 0 XP⏱ सुमारे ३० मिनिटे
Get a ✓ Verified tutor for “आभाळातल्या पाऊलवाटा” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.
Sign in free to see the answers to the textbook exercise of आभाळातल्या पाऊलवाटा.
Sign in to see solutionsStuck on a question? Type it, 🎤 speak it or 📷 snap a photo of it and get simple, step-by-step help with “आभाळातल्या पाऊलवाटा” — important questions, a quick quiz, revision notes — in English, मराठी or हिंदी.
Sign in with Google to ask the AI tutor. It's free — 20 questions a day, one TalentJR account.
Sign in to askPrefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.