TalentJR apps
Textbook: मराठी अक्षरभारती – इयत्ता नववी (Balbharati, official free PDF) · pages 52–54
शंकरराव खरात यांचा आत्मकथनपर पाठ — गावच्या शाळेतील शिक्षकांनी दिलेले ज्ञान, शिस्त, मार्गदर्शन आणि जातिभेदाच्या कठीण प्रसंगी दिलेला आधार व संस्कार. (A writer remembers the teachers who shaped him.) सोपी गोष्ट, शिक्षकांची वैशिष्ट्ये, स्वाध्याय आणि English help.
🌐 Google Translate: English हिंदी ગુજરાતી ಕನ್ನಡ తెలుగు தமிழ் বাংলা ↩ Original
लेखक शंकरराव खरात पुढील शिक्षणासाठी गावची शाळा सोडून औंध (जि. सातारा) येथील हायस्कूलमध्ये जाण्याच्या विचारात होते. त्या वेळी त्यांना आपल्या शाळेतील शिक्षक आणि त्यांनी केलेले संस्कार आठवतात. (Memories of school teachers.)
देशमुख मास्तरांनी तर्खडकरांचे इंग्रजी भाषांतर शिकवले आणि शाळेचे स्काउटपथक मजबूत उभे केले. कात्रे मास्तरांनी अवघड अंकगणित सोपे करून शिकवले. गोळीवडेकर मास्तर शेतीतज्ज्ञ होते; ओढ्याकाठची शाळेची बाग लेखकासारख्या कष्टाळू मुलांनी राहाटाने पाणी ओढून, जमीन खणून फुलवली होती.
हेडमास्तर नाईक अतिशय शिस्तप्रिय होते; दुसरी घंटा होताच ते छडी घेऊन दारात उभे राहत. ते इंग्रजी व इतिहास शिकवत, मुलांना सतत समुपदेश करत. औंधला जाताना त्यांनी लेखकाला शिस्त आणि प्रगतीबद्दल मोलाचा सल्ला दिला.
त्या काळी कुस्तीतही जातपात पाळली जात असे. बाहेरगावच्या फडात लेखक लढायला तयार झाले, पण कुणीतरी ओळखून हटकल्याने त्यांना हिरमुसून परत यावे लागले. तेव्हा रायगावकर मास्तरांनी समजूत घातली — समाज अजून झोपलेला आहे, पण एक दिवस जातीऐवजी कौशल्य पाहिले जाईल.
शिमग्याच्या धुळवडीला प्रौढ साक्षरता वर्गाच्या जागेत तमाशा भरला होता. रायगावकर मास्तर तेव्हा काही न बोलता परतले; दुसऱ्या दिवशी त्यांनी लेखकाला समजावले की विद्येच्या मंदिरात तमाशा शोभत नाही. हा उपदेश लेखक कधीच विसरले नाहीत.
Get a ✓ Verified tutor for “माझे शिक्षक व संस्कार” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.
गोळीवडेकर मास्तर लेखकावर प्रेम का करत?
Answer: कारण लेखकासारखी कष्टाळू मुले राहाटाने विहिरीचे पाणी ओढून झाडांना घालत, कुदळ-टिकावाने जमीन खणत, वाफे-बांध करत; त्यांच्या कष्टांमुळेच शाळेची बाग फुलली होती.
रायगावकर मास्तरांच्या बोलण्यातील सकारात्मक विचार कोणते?
Answer: (१) समाज अजून जागा झालेला नाही, ही समाजाची चूक आहे — तुझी नाही. (२) खेळात जात नव्हे, कौशल्य पाहिले पाहिजे. (३) एक दिवस हे भेद नष्ट होतील. (४) तुम्हालाही स्पर्धांत मानाने बोलावले जाईल.
| शब्द | अर्थ (meaning) | पाठात |
|---|---|---|
| श्री. देशमुख | तर्खडकरांचे इंग्रजी भाषांतर | स्काउटमास्तर |
| श्री. कात्रे | चौथीत गणित (अंकगणित) | अवघड विषय सोपा केला |
| श्री. गोळीवडेकर | इतिहास-भूगोल, इंग्रजी भाषांतर | शेतीतज्ज्ञ, शाळेची बाग |
| श्री. नाईक | इंग्रजी, इतिहास; रेन-मार्टिन ग्रामर | शिस्तप्रिय हेडमास्तर, समुपदेशक |
| श्री. रायगावकर | कुस्तीच्या प्रसंगी समजूत; धुळवडीचा उपदेश | संस्कार |
| श्री. देशपांडे | संस्कार देणारे शिक्षक | लेखक उपकृत |
Solve each one in your notebook first. Then open the solution and compare every step.
1. प्र. १. संदर्भासहित अर्थ स्पष्ट करा: (अ) शाळेच्या 'बागा' लेखकांसारख्या मुलांच्या जिवावर उभ्या होत्या. (आ) लेखक सातारा जिल्ह्यातील औंधला जायच्या विचारात होते.
Answer: (अ) गोळीवडेकर मास्तरांच्या आठवणीत हे वाक्य येते. लेखक आणि त्यांचे मित्र वयाने, अंगाने मोठे आणि कष्टाळू होते. ते राहाटाने तासन्तास पाणी ओढत, जमीन खणत, वाफे करत; त्यामुळेच ओढ्याकाठची शाळेची बाग फुलली होती. (आ) पाठाच्या सुरुवातीला लेखक सांगतात की गावची शाळा संपल्यावर पुढील शिक्षणासाठी ते औंधच्या हायस्कूलमध्ये जाण्याचा प्रयत्न करत होते आणि त्यासाठी शिक्षकांचा सल्ला घेत होते.
2. प्र. २. जोड्या जुळवा: (१) श्री. नाईक (२) श्री. देशमुख (३) श्री. गोळीवडेकर (४) श्री. कात्रे — (अ) स्काउटगाईड अध्यापनतज्ज्ञ (आ) गणित अध्यापनतज्ज्ञ (इ) समुपदेशक आणि शिस्तप्रिय (ई) शेतीतज्ज्ञ.
Answer: (१) नाईक — (इ) समुपदेशक आणि शिस्तप्रिय; (२) देशमुख — (अ) स्काउटगाईड अध्यापनतज्ज्ञ; (३) गोळीवडेकर — (ई) शेतीतज्ज्ञ; (४) कात्रे — (आ) गणित अध्यापनतज्ज्ञ.
3. प्र. ३. पाठावरून जाणवलेली लेखकाची स्वभाववैशिष्ट्ये लिहा.
Answer: कष्टाळू, शिक्षणाची ओढ असलेले, शिक्षकांविषयी कृतज्ञ, धाडसी (कुस्तीपटू), संवेदनशील, चूक मान्य करणारे (मान खाली घालणारे).
4. प्र. ४. परिणामांच्या घटना लिहा: (अ) हिरमुसले होऊन लेखक कुस्तीच्या मैदानातून माघारी फिरले. (आ) लेखकाची मान खाली गेली होती.
Answer: (अ) घटना: बाहेरगावच्या फडात एका थोराड मुलाशी लढायला लेखक मैदानात उतरले, पण कुणीतरी त्यांना ओळखले आणि जातीमुळे लढू दिले नाही, हटकले. (आ) घटना: धुळवडीला प्रौढ साक्षरता वर्गाच्या जागेत तमाशा चालू होता आणि त्याच वेळी रायगावकर मास्तर तिथे आले.
5. प्र. ५. समर्पक उदाहरण लिहा: (अ) खेळातसुद्धा जातपात मानली जात असे. (आ) लेखकांनी आणि मित्रांनी केलेले कष्टाचे काम.
Answer: (अ) गावात लेखकांसारख्या मुलांसाठी वेगळी तालीम होती; बाहेरगावच्या फडात ओळख पटताच लेखकाला कुस्ती खेळू दिली नाही. (आ) विहिरीचे पाणी दोन-दोन तास राहाटाने ओढून झाडांना घालणे; कुदळ-टिकावाने जमीन खणणे; वाफे करणे, बांध घालणे.
6. प्र. ६. आकृतिबंध पूर्ण करा: हिरमुसलेल्या लेखकाची समजूत घालताना रायगावकर सरांनी व्यक्त केलेले सकारात्मक विचार.
Answer: (१) समाज अजून निद्रिस्त (अज्ञानी) आहे. (२) खेळात जात न पाहता कौशल्य पाहायला हवे. (३) एक दिवस हे सगळे भेद नष्ट होतील. (४) तुम्हालाही खेळात-स्पर्धेत मानाने बोलावले जाईल.
7. प्र. ७. वाक्प्रचारांचे अर्थ लिहा: दरारा असणे; हिरमुसले होणे.
Answer: दरारा असणे — धाक असणे: आमच्या मुख्याध्यापकांचा शाळेत मोठा दरारा आहे. हिरमुसले होणे — निराश, खट्टू होणे: सामना हरल्यावर संघातील मुले हिरमुसली झाली.
8. प्र. ८. (१) नमुना उत्तर: 'विद्यार्थ्यांच्या व्यक्तिमत्त्व विकासात शिक्षकांची भूमिका महत्त्वाची आहे' — तुमचे मत सोदाहरण लिहा.
Answer: नमुना उत्तर: होय, शिक्षक केवळ पुस्तक शिकवत नाहीत तर विद्यार्थ्याचे संपूर्ण व्यक्तिमत्त्व घडवतात. पाठात नाईक मास्तरांनी शिस्त लावली, गोळीवडेकरांनी श्रमाचे महत्त्व शिकवले आणि रायगावकरांनी अपमानाच्या क्षणी आत्मविश्वास दिला. माझ्या शाळेत आमच्या बाईंनी मला वक्तृत्व स्पर्धेत भाग घ्यायला प्रोत्साहन दिले; त्यामुळे माझी भीती गेली. चांगले शिक्षक योग्य वेळी कौतुक करतात आणि चुकल्यावर प्रेमाने सुधारतात; त्यामुळेच विद्यार्थी चांगला माणूस बनतो.
9. प्र. ८. (२) नमुना उत्तर: शिक्षक व विद्यार्थी यांच्यातील नातेसंबंधाविषयी तुमच्या संकल्पना स्पष्ट करा.
Answer: नमुना उत्तर: शिक्षक आणि विद्यार्थी यांचे नाते आदर आणि विश्वासावर उभे असावे. विद्यार्थ्याने मनातल्या शंका न घाबरता विचाराव्यात आणि शिक्षकांनी त्या प्रेमाने सोडवाव्यात. शिक्षकांनी धाक ठेवावा, पण भीती नाही; रायगावकर मास्तरांसारखे चूक सर्वांसमोर न दाखवता नंतर एकांतात समजावणे हे आदर्श आहे. विद्यार्थ्यांनी शिक्षकांविषयी कृतज्ञता ठेवावी. असे नाते आयुष्यभर टिकते.
10. भाषाभ्यास: अधोरेखित शब्दांचे सरळरूप, सामान्यरूप आणि प्रत्यय लिहा — (१) रमेशचा भाऊ शाळेत गेला. (२) बँकेने शेतकऱ्याला कर्ज दिले. (३) सुट्टीत तो मित्रांशी खेळतो. (४) मंडईत फळांच्या गाड्या आहेत.
Answer: (१) रमेश — रमेश- — चा; शाळा — शाळे- — त. (२) बँक — बँके- — ने; शेतकरी — शेतकऱ्या- — ला. (३) सुट्टी — सुट्टी- — त; मित्र — मित्रां- — शी. (४) मंडई — मंडई- — त; फळ — फळां- — च्या.
Read the question, answer it in your head, then tap the card to check. 20 cards.
15 questions. Tap an option — you will see at once if it is right and why.
1. 'माझे शिक्षक व संस्कार' चे लेखक…
Answer: A. Shankarrao Kharat.
2. शंकरराव खरात यांचे आत्मचरित्र…
Answer: C. 'Taral-Antaral'.
3. लेखक पुढील शिक्षणासाठी कुठे जाणार होते?
Answer: A. Aundh, Satara.
4. स्काउटमास्तर कोण होते?
Answer: A. Deshmukh.
5. अंकगणित सोपे करून कोणी शिकवले?
Answer: D. Katre.
6. शेतीतज्ज्ञ शिक्षक…
Answer: A. Golivadekar.
7. शिस्तप्रिय आणि समुपदेशक हेडमास्तर…
Answer: B. Naik.
8. शाळेची बाग कोणाच्या कष्टांवर उभी होती?
Answer: A. The boys' hard work.
9. मुले विहिरीचे पाणी कशाने ओढत?
Answer: D. Water wheel.
10. दुसरी घंटा झाल्यावर नाईक मास्तर काय करत?
Answer: D. Stood at the door with a cane.
11. कुस्तीच्या फडातून लेखक का परतले?
Answer: C. Caste discrimination.
12. रायगावकर मास्तरांच्या मते समाज…
Answer: C. Still asleep.
13. धुळवडीला प्रौढ वर्गाच्या जागेत काय होते?
Answer: C. A tamasha.
14. 'हिरमुसले होणे' चा अर्थ…
Answer: A. To feel let down.
15. 'दरारा असणे' चा अर्थ…
Answer: A. To be held in awe.
Get a ✓ Verified tutor for “माझे शिक्षक व संस्कार” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.
Done with the notes? Revise माझे शिक्षक व संस्कार the fun way: match key terms, beat the 60-second lightning round and spot true or false facts. Every game uses only this lesson, so each round is real exam revision.
⭐ 0 XP⏱ सुमारे ३० मिनिटे
Get a ✓ Verified tutor for “माझे शिक्षक व संस्कार” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.
Sign in free to see the answers to the textbook exercise of माझे शिक्षक व संस्कार.
Sign in to see solutionsStuck on a question? Type it, 🎤 speak it or 📷 snap a photo of it and get simple, step-by-step help with “माझे शिक्षक व संस्कार” — important questions, a quick quiz, revision notes — in English, मराठी or हिंदी.
Sign in with Google to ask the AI tutor. It's free — 20 questions a day, one TalentJR account.
Sign in to askPrefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.