TalentJR apps
Textbook: मराठी अक्षरभारती – इयत्ता नववी (Balbharati, official free PDF) · pages 31–34
मधुकर धर्मापुरीकर यांचा लेख — हास्यचित्र आणि व्यंगचित्र यांत फरक काय, ती कशी 'वाचायची', आणि चित्रातले मूल खरोखर लहान मुलासारखे दिसावे म्हणून व्यंगचित्रकार काय करतात. शि. द. फडणीस, श्याम जोशी, आर. के. लक्ष्मण यांच्यापासून परदेशी व्यंगचित्रकारांपर्यंत चित्रांची सफर. (How to read cartoons, and why drawing children is hardest.)
🌐 Google Translate: English हिंदी ગુજરાતી ಕನ್ನಡ తెలుగు தமிழ் বাংলা ↩ Original
आपण रोज 'कार्टून्स' पाहतो, बहुतेक वेळा चित्रमालिका (स्ट्रीप कार्टून) — पहिल्या भागात कोणीतरी बोलते आणि पुढच्या भागांत गंमत उलगडते. लेखक हास्यचित्राची सोपी व्याख्या देतात: सफाईदार रेषांनी काढलेले गमतीदार चित्र. ते पाहिले की हसू येते. (What is a cartoon?)
व्यंगचित्र हा हास्यचित्राचा पुढचा टप्पा आहे. तेही हसवते, पण त्यात काहीतरी विचार दडलेला असतो; थोडे थांबून पाहिले तरच तो लक्षात येतो. हास्यचित्र फक्त हसवते, व्यंगचित्र हसवून विचार करायला लावते.
हास्यचित्रात मूल काढणे सर्वांत कठीण. फक्त आकार लहान केला, दाढी-मिश्या काढल्या किंवा चड्डी घातली म्हणून चित्र मुलाचे वाटत नाही. आपण मोठी माणसे आणि मुले बारकाईने पाहिलेलीच नसतात, हे चित्र काढताना कळते.
शि. द. फडणीस यांचे (दुधाच्या बाटलीने रोपाला पाणी घालणारी मुलगी), श्याम जोशी यांचे नाजूक रेषेतले रांगणारे बाळ, डेव्हिड लँग्डनचे गल्ला फोडणारा मुलगा आणि सेफ्टी पिन टोचल्याने रडणारे बाळ, आर. के. लक्ष्मण यांचे केस कापणारा माणूस व वैतागलेला मुलगा — अशी उदाहरणे लेखक समजावून सांगतात.
रेबरच्या चित्रात लहानपणी मोठे व्हायोलिन आणि मोठेपणी लहान व्हायोलिन — वाढत्या वयात छंद अधिक सूक्ष्म होतो. थेलवेलचा स्काउट मुलगा बुटातले काहीतरी काढताना वाकडातिकडा झाला आहे. शेवटी लेखक सांगतात: मूल काढताना प्रत्येक अवयव त्या प्रमाणात लहान हवा — बोटे, नखे, नाक, ओठ, भुवया. (Proportion is the secret.)
Get a ✓ Verified tutor for “हास्यचित्रांतली मुलं (स्थूलवाचन)” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.
डेव्हिड लँग्डनच्या रडणाऱ्या बाळाच्या चित्राला व्यंगचित्र का म्हणता येईल?
Answer: पहिल्यांदा वाटते मूल उगीच रडत आहे; पण नीट पाहिल्यावर सेफ्टी पिन दिसते आणि कळते की ती टोचल्यामुळे ते रडत आहे. म्हणजे मुलांच्या रडण्यालाही कारण असते — हा विचार चित्र देते, म्हणून ते व्यंगचित्र आहे.
आर. के. लक्ष्मण यांच्या केस कापण्याच्या चित्रात कोणता फरक दिसतो?
Answer: केस कापणारा माणूस उत्साही दिसतो आणि केस कापून घेणारा मुलगा कंटाळलेला, वैतागलेला. आकारासोबत चेहऱ्यावरचे भाव आणि अवयवांचे प्रमाण यांमुळे एक मोठा माणूस आणि दुसरा मुलगा वाटतो.
| शब्द | अर्थ (meaning) | पाठात |
|---|---|---|
| शि. द. फडणीस | दुधाच्या बाटलीने रोपाला पाणी घालणारी मुलगी | जाड रेषा |
| श्याम जोशी | रांगणारे बाळ, देवाला काही देणारा मुलगा | नाजूक रेषा |
| डेव्हिड लँग्डन (अमेरिका) | गल्ला फोडणारा मुलगा; सेफ्टी पिनमुळे रडणारे बाळ | हास्यचित्र / व्यंगचित्र |
| आर. के. लक्ष्मण | केस कापणारा माणूस आणि वैतागलेला मुलगा | मोठा-लहान फरक |
| रेबर (हंगेरी) | मोठे व्हायोलिन → लहान व्हायोलिन | छंद सूक्ष्म होतो |
| नॉर्मन थेलवेल (ब्रिटन) | बुटातले काढणारा स्काउट मुलगा | चित्रकलेवर हुकूमत |
Solve each one in your notebook first. Then open the solution and compare every step.
1. प्र. १. फरक लिहा: व्यंगचित्र — हास्यचित्र.
Answer: हास्यचित्र: सफाईदार रेषांनी काढलेले गमतीदार चित्र; ते पाहताच हसू येते; हसवणे हाच मुख्य हेतू. व्यंगचित्र: हास्यचित्राचा पुढचा टप्पा; ते हसवते पण त्यात एखादा विचार किंवा संदेश असतो; थोडे थांबून बारकाईने पाहिले तरच तो लक्षात येतो.
2. प्र. २. व्यंगचित्रांची वैशिष्ट्ये लिहा.
Answer: हसवतात आणि विचार करायला लावतात; कमी रेषांत खूप सांगतात; बारकाव्यांत (उदा. सेफ्टी पिन) अर्थ दडलेला असतो; व्यक्ती किंवा समाजाच्या वागण्यातील गुण-दोष गमतीने दाखवतात.
3. प्र. ३. 'व्यंगचित्र हे व्यक्तीचे गुण-दोष मांडण्याचे प्रभावी अस्त्र आहे', हा विचार सोदाहरण स्पष्ट करा.
Answer: नमुना उत्तर: व्यंगचित्र एखाद्याचा दोष थेट सांगत नाही, पण गमतीने दाखवते; त्यामुळे लोक रागावत नाहीत आणि संदेश मनावर ठसतो. उदा., आर. के. लक्ष्मण यांच्या व्यंगचित्रांतील 'कॉमन मॅन' नेत्यांची खोटी आश्वासने, खराब रस्ते, भ्रष्टाचार यांवर शांतपणे बोट ठेवतो. एका चित्रातून जे सांगता येते ते मोठ्या लेखानेही जमत नाही. तसेच एखाद्याचा चांगुलपणा, धाडस यांचे कौतुकही व्यंगचित्रातून होते. म्हणून व्यंगचित्र हे गुण-दोष मांडणारे प्रभावी अस्त्र आहे.
4. प्र. ४. पाठातील तुम्हांला आवडलेल्या एका व्यंगचित्राचे बारकाव्यासह निरीक्षण लिहा.
Answer: नमुना उत्तर: मला रेबर यांचे व्हायोलिनचे व्यंगचित्र आवडले. पहिल्यांदा वाटते ही दोन वेगळी चित्रे आहेत — एक लहान मुलगा आणि एक मोठा माणूस. पण भिंतीवरचे तेच चित्र आणि दोघांच्या केसांची सारखी ठेवण पाहिल्यावर कळते की तो एकच माणूस आहे. लहानपणी तो मोठे व्हायोलिन वाजवतो आणि मोठेपणी लहान व्हायोलिन. लहान मुलांना मोठ्या वस्तूंचे आकर्षण असते, पण वय वाढते तसा छंद अधिक खोल होतो — हा विचार मला खूप आवडला.
5. प्र. ५. 'व्यंगचित्र रेखाटणे' ही कला आत्मसात करण्यासाठी कोणत्या गुणांची आवश्यकता असते?
Answer: नमुना उत्तर: बारकाईने निरीक्षण करण्याची सवय हवी — माणसांचे चेहरे, हालचाली, अवयवांचे प्रमाण. विनोदबुद्धी हवी, म्हणजे साध्या प्रसंगातही गंमत दिसली पाहिजे. समाजात काय चालले आहे याचे भान आणि विचार करण्याची क्षमता हवी. कमी रेषांत भाव दाखवण्यासाठी चित्रकलेचा सतत सराव हवा. आणि कोणालाही न दुखावता सत्य सांगण्याची संवेदनशीलता हवी.
6. प्र. ६. 'लहान मुलांची हास्यचित्रे काढणे अवघड आहे', याबाबत तुमचे मत स्पष्ट करा.
Answer: नमुना उत्तर: मी सहमत आहे. माणसाचे चित्र फक्त लहान काढले, दाढी-मिश्या काढल्या किंवा चड्डी घातली तरी ते मुलासारखे दिसत नाही. मुलाचे प्रत्येक अवयव — बोटे, नखे, नाक, ओठ, भुवया — प्रमाणात लहान असावे लागतात आणि चेहऱ्यावर लहान मुलाचे निरागस भाव आणावे लागतात. यासाठी मुलांचे बारकाईने निरीक्षण लागते, जे आपण सहसा करत नाही. म्हणून मुलांची हास्यचित्रे काढणे खरोखर अवघड आहे.
Read the question, answer it in your head, then tap the card to check. 20 cards.
15 questions. Tap an option — you will see at once if it is right and why.
1. पाठाचे लेखक…
Answer: A. Madhukar Dharmapurikar.
2. हास्यचित्राचा मुख्य हेतू…
Answer: B. To make us laugh.
3. व्यंगचित्र हे…
Answer: A. Laugh + think.
4. गणिताच्या पुस्तकातील हास्यचित्रे कोणाची?
Answer: B. S. D. Phadnis.
5. फडणीसांच्या चित्रातील मुलगी रोपाला पाणी कशाने घालते?
Answer: B. Feeding bottle.
6. श्याम जोशी यांची रेषा…
Answer: D. Delicate.
7. सेफ्टी पिनमुळे रडणारे बाळ कोणत्या चित्रकाराचे?
Answer: B. David Langdon.
8. केस कापण्याच्या चित्रात मुलगा कसा आहे?
Answer: A. Bored, annoyed.
9. रेबरच्या चित्रात मोठेपणी तो कसे व्हायोलिन वाजवतो?
Answer: A. A small violin.
10. रेबर कोणत्या देशाचे?
Answer: B. Hungary.
11. स्काउट मुलाचे हास्यचित्र…
Answer: A. Norman Thelwell.
12. मुलाचे चित्र काढताना काय महत्त्वाचे?
Answer: A. Proportion.
13. 'बाऊ' म्हणजे…
Answer: B. Fear.
14. 'भोकाड पसरणे' म्हणजे…
Answer: D. To howl.
15. जागतिक व्यंगचित्र दिन…
Answer: A. 5 May.
Get a ✓ Verified tutor for “हास्यचित्रांतली मुलं (स्थूलवाचन)” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.
Done with the notes? Revise हास्यचित्रांतली मुलं (स्थूलवाचन) the fun way: match key terms, beat the 60-second lightning round and spot true or false facts. Every game uses only this lesson, so each round is real exam revision.
⭐ 0 XP⏱ सुमारे २५ मिनिटे
Get a ✓ Verified tutor for “हास्यचित्रांतली मुलं (स्थूलवाचन)” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.
Sign in free to see the answers to the textbook exercise of हास्यचित्रांतली मुलं (स्थूलवाचन).
Sign in to see solutionsStuck on a question? Type it, 🎤 speak it or 📷 snap a photo of it and get simple, step-by-step help with “हास्यचित्रांतली मुलं (स्थूलवाचन) (Aksharbharati 8)” — important questions, a quick quiz, revision notes — in English, मराठी or हिंदी.
Sign in with Google to ask the AI tutor. It's free — 20 questions a day, one TalentJR account.
Sign in to askPrefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.