TalentJR apps
Textbook: मराठी अक्षरभारती – इयत्ता नववी (Balbharati, official free PDF) · pages 27–30
राजन गवस यांचे व्यक्तिचित्र — गावातील नव्वद वर्षांची सखू आजी: यमक जुळवून बोलणारी, गूढ गोष्टी सांगणारी, गावसभेत ठामपणे बोलणारी, पंधरा दिवसांत वाचायला शिकून इतर बायकांना शिकवणारी आणि सगळ्या गावाला आपले कुटुंब मानणारी. (A portrait of a wise, bold village grandmother.) सोबत अव्ययीभाव आणि द्वंद्व समास.
🌐 Google Translate: English हिंदी ગુજરાતી ಕನ್ನಡ తెలుగు தமிழ் বাংলা ↩ Original
सखू आजी नुकतीच वारली आणि तिच्या जाण्याने लेखकाच्या मनात मोठी पोकळी निर्माण झाली. ती लेखकाच्या नात्यात किंवा जातीत नव्हती, तरी रक्ताच्या माणसाइतकी जवळची होती. नव्वद वर्षांची, हातात काठी, वाकलेली, सुरकुतलेला चेहरा — पण प्रत्येकाशी बोलणारी. (A loss felt like family.)
लेखकाला आजी म्हणजे एक कविताच वाटायची. कोणी काही विचारले की ती आपोआप यमक जुळलेल्या ओळींत उत्तर द्यायची. लहानपणी शाळेत जाता-येता ती मुलांना गोळा करून शेतातल्या देवांच्या गोष्टी सांगायची; एक गोष्ट आठवडाभर चालायची.
तिची साप-माणूस-बैल-नदी अशी विचित्र, गूढ गोष्ट लेखकाच्या मनात कायमची रुतली; अनेक वर्षे ती स्वप्नात येत राहिली. तिचा अर्थ विचारल्यावर आजी फक्त हसायची किंवा पुन्हा कोड्यात बोलायची.
गावातील बारसे, लग्न, मयत — सगळीकडे आजी पुढे असे आणि तिच्या शब्दाला कोणी विरोध करत नसे. जत्रेच्या वेळी सातबाच्या मुलाला दंड करायचे ठरले, तेव्हा 'मूल मांडीवर घाण करते म्हणून मांडी कापतात का?' असे विचारून तिने गावाला गप्प केले. (Bold and kind.)
प्रौढ साक्षरतेसाठी तिने गावच्या बायका गोळा करून लेखकालाच शिकवायला सांगितले; स्वतः पंधरा दिवसांत वाचायला शिकली, बायकांना शिकवले आणि अंगठा लावणाऱ्या सरपंचाला सही करायला शिकवले. गावातला मुलगा पोलीस झाला तेव्हा तिने त्याला ओवाळले. तिच्या मृत्यूने सगळे गाव पोरके झाले; बदलत्या गावगाड्यात अशा आजीला जागा उरली नाही, याची लेखकाला खंत वाटते.
Get a ✓ Verified tutor for “सखू आजी” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.
'सखू आजी कवितेत बोलते, कवितेत जगते' हे कशावरून दिसते?
Answer: साधा प्रश्न विचारला तरी ती 'हाडं गेली वड्याला…' अशा यमक जुळलेल्या ओळींत उत्तर द्यायची. ती ठरवून जुळवत नसे; बोलायला लागली की तिच्या तोंडून आपोआप लयबद्ध ओळी बाहेर पडत. म्हणून ती कवितेत बोलते असे लेखक म्हणतात.
'पोरगं मांडीवर घाण करतंय म्हणून मांडी कापता का?' या प्रश्नाचा अर्थ काय?
Answer: आपल्याच मुलाने चूक केली तर त्याला कठोर शिक्षा न करता समजून घ्यावे, सुधारावे — असा आजीचा विचार होता. रिवाजापेक्षा माणुसकी मोठी, हे तिने या प्रश्नातून सांगितले.
| शब्द | अर्थ (meaning) | पाठात |
|---|---|---|
| सुरुवात | सखू आजी वारली; लेखकाच्या मनात पोकळी | आठवणी |
| लेखकाचे बालपण | शाळेत जाता-येता गोष्टी; गूढ गोष्ट स्वप्नात | कथाकार आजी |
| जत्रेच्या वेळी | सातबाच्या मुलाला दंड होऊ दिला नाही | करारीपणा |
| लेखक कॉलेजात | प्रौढ साक्षरता — आजी १५ दिवसांत वाचायला शिकली | प्रगतिशील |
| नंतर | सरपंचाला सही शिकवली; पोलीस मुलाला ओवाळले | गोतावळा |
| आजीचा मृत्यू | गाव पोरके; बदलत्या गावगाड्यात जागा नाही | खंत |
Solve each one in your notebook first. Then open the solution and compare every step.
1. प्र. १. 'सखू आजीचा मृत्यू' या घटनेचा लेखकावर झालेला परिणाम लिहा.
Answer: लेखकाच्या मनाला खोल जखम झाली; आपले काहीतरी हरवले असे त्याला वाटू लागले; जगण्यातले काहीतरी शुभ्र, निर्मळ संपले अशी पोकळी जाणवू लागली.
2. प्र. २. 'सखू आजी कवितेत बोलते, कवितेत जगते' हे विधान स्पष्ट करणारी पाठातील उदाहरणे सांगा.
Answer: (१) कोणी 'आजी, कुठं चाललीस?' विचारले की ती 'हाडं गेली वड्याला…' अशा जुळणाऱ्या ओळींत उत्तर देई. (२) 'मरायला निघालीस' म्हटल्यावर तिच्या तोंडून 'प्रण लोकाला, सरण दिक्काला…' अशा लयबद्ध ओळी आपोआप बाहेर पडत. (३) गोष्टीचा अर्थ विचारल्यावरही ती 'गाव गरतीला, सपान धरतीला…' असे यमकात बोलली. ती हे ठरवून जुळवत नसे.
3. प्र. ३. सखू आजीची गुणवैशिष्ट्ये लिहा.
Answer: प्रचंड भाषिक ज्ञान (कवितेत बोलणारी); उत्तम गोष्टी सांगणारी; करारी व न्यायी; प्रगतिशील — शिक्षणाचे महत्त्व जाणणारी; सगळ्या गावावर प्रेम करणारी.
4. प्र. ४. सूचनेनुसार बदल करा: (अ) याबाबत मला काहीही म्हणायचे नाही. (काळ ओळखा.) (आ) आजी, कुठं चाललीस? ('आजी' शब्दाची जात) (इ) आजी माझ्या जवळची होती. (विरुद्धार्थी शब्द) (ई) डोंगराच्या कुशीत वसले होते ते गाव! (समानार्थी शब्द)
Answer: (अ) वर्तमानकाळ. (आ) नाम (सामान्यनाम). (इ) आजी माझ्या दूरची होती. (ई) पर्वताच्या कुशीत वसले होते ते गाव!
5. प्र. ५. (आ) सखू आजीविषयी तुमचे मत लिहा: (१) करारीपणा (२) आजीचा गोतावळा.
Answer: नमुना उत्तर: (१) करारीपणा: पंचांनी रिवाजाप्रमाणे सातबाच्या मुलाला दंड ठरवला आणि सगळ्यांनी मान डोलावली. पण आजी एकटी उठली आणि एका प्रश्नाने सगळ्यांना निरुत्तर केले. योग्य वाटेल ते निर्भयपणे बोलण्याचा तिचा हा करारीपणा मला खूप आवडला. (२) गोतावळा: आजीचे घर म्हणजे पूर्ण गाव होते. बारसे, लग्न, मयत — प्रत्येक प्रसंगी ती पुढे असे; मुलगा पोलीस झाला तर ओवाळे, बायकांना शिकवे. तिच्या जाण्याने सगळे गाव पोरके झाले, यावरून तिचा गोतावळा किती मोठा होता हे कळते.
6. प्र. ६. (अ) 'बदलत्या गावगाड्यात आजीला जागाच उरली नाही' या विधानाबाबत तुमचे मत लिहा.
Answer: नमुना उत्तर: पूर्वी गाव एका मोठ्या कुटुंबासारखे होते. वडीलधाऱ्या माणसांचा शब्द सगळे मानत, मुलांना आजी-आजोबांकडून गोष्टी मिळत. आता अनेक कुटुंबे शहरात गेली, घरे छोटी झाली, मुले मोबाइल-टीव्हीत रमली. गावातले वाद पंचायत, पोलीस, न्यायालय सोडवतात. त्यामुळे सगळ्या गावाला सांभाळणाऱ्या, गोष्टी सांगणाऱ्या आजीची गरज कोणाला वाटत नाही. हा बदल काही बाबतीत चांगला असला, तरी माणसांमधला जिव्हाळा कमी होत आहे, याची खंत वाटते.
7. भाषाभ्यास: (अ) विग्रह करा: यथामती, हरसाल, गावोगाव, आमरण, यथाशक्ती. (आ) तक्ता पूर्ण करा: घडोघडी, बरेवाईट, प्रतिक्षण, मीठभाकरी, जन्मापासून मरेपर्यंत, खरेखोटे, पाप किंवा पुण्य.
Answer: (अ) यथामती — मतीप्रमाणे; हरसाल — प्रत्येक साली; गावोगाव — प्रत्येक गावी; आमरण — मरणापर्यंत; यथाशक्ती — शक्तीप्रमाणे. (आ) घडोघडी — प्रत्येक घडीला — अव्ययीभाव; बरेवाईट — बरे किंवा वाईट — वैकल्पिक द्वंद्व; प्रतिक्षण — प्रत्येक क्षणाला — अव्ययीभाव; मीठभाकरी — मीठ, भाकरी व इतर साधे पदार्थ — समाहार द्वंद्व; आजन्म — जन्मापासून मरेपर्यंत — अव्ययीभाव; खरेखोटे — खरे किंवा खोटे — वैकल्पिक द्वंद्व; पापपुण्य — पाप किंवा पुण्य — वैकल्पिक द्वंद्व.
Read the question, answer it in your head, then tap the card to check. 20 cards.
15 questions. Tap an option — you will see at once if it is right and why.
1. 'सखू आजी' पाठाचे लेखक…
Answer: A. Rajan Gawas.
2. सखू आजीचे वय…
Answer: B. Ninety.
3. लेखकाला आजी काय वाटायची?
Answer: B. A poem.
4. आजी गोष्टी कधी सांगायची?
Answer: B. On the way to and from school.
5. गूढ गोष्टीत फाळाला कोण डसले?
Answer: C. A female cobra.
6. गावबैठक कोणाच्या मुलासाठी बसली?
Answer: C. Satba Ghorpade's son.
7. आजीच्या प्रश्नामुळे काय झाले?
Answer: B. Everyone went home silent.
8. आजी किती दिवसांत वाचायला शिकली?
Answer: A. Fifteen days.
9. आजीने सरपंचाला काय शिकवले?
Answer: D. To sign.
10. पोलीस झालेल्या मुलासाठी आजीने काय केले?
Answer: C. Welcomed him with aarti.
11. 'याबाबत मला काहीही म्हणायचे नाही' — काळ…
Answer: B. Present tense.
12. 'जवळची' चा विरुद्धार्थी शब्द…
Answer: D. Near ↔ far.
13. 'खरेखोटे' हा समास…
Answer: D. With 'किंवा'.
14. 'भाजीपाला' हा समास…
Answer: A. Includes other things too.
15. 'आमरण' चा विग्रह…
Answer: D. Until death.
Get a ✓ Verified tutor for “सखू आजी” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.
Done with the notes? Revise सखू आजी the fun way: match key terms, beat the 60-second lightning round and spot true or false facts. Every game uses only this lesson, so each round is real exam revision.
⭐ 0 XP⏱ सुमारे ३० मिनिटे
Get a ✓ Verified tutor for “सखू आजी” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.
Sign in free to see the answers to the textbook exercise of सखू आजी.
Sign in to see solutionsStuck on a question? Type it, 🎤 speak it or 📷 snap a photo of it and get simple, step-by-step help with “सखू आजी” — important questions, a quick quiz, revision notes — in English, मराठी or हिंदी.
Sign in with Google to ask the AI tutor. It's free — 20 questions a day, one TalentJR account.
Sign in to askPrefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.